Ngay từ những ngày đầu mới chân ướt chân ráo bước vào nghiệp huấn luyện, Jose Mourinho đã đưa một đội bóng yếu ớt và thiếu kinh nghiệm như Porto vượt qua một Manchester đang ở trên đỉnh cao phong độ với những cái tên vào loại "khủng" như Gary Neville, Cristiano Ronaldo, Wayne Rooney, Ruud Van Nistelrooy, Ryan Giggs, Paul Scholes, Roy Keane hay Diego Forlan.
Trong trận đấu đó, ông đã sử dụng một chiến thuật hoàn toàn lạ lẫm trong thế giới bóng đá lúc bấy giờ: 4-2-3-1, để đánh bại 4-4-2 truyền thống của Quỷ Đỏ một cách đầy thuyết phục trong cả hai lượt trận. Các cầu thủ Porto, với những Deco, Nuno Valente, Ricardo Carvalho hay Paulo Fereira đã chơi một thứ bóng đá phòng ngự phản công đầy tốc độ, thông minh và đã chiến thắng đầy xứng đáng. Đó cũng chính là ngày được ghi trong "giấy khai sinh" của chiến thuật sau đó đã trở thành "mốt" trên khắp châu Âu, và sau đó là thế giới bóng đá, đặc biệt là ở Tây Ban Nha, này.
 |
Trước khi có 4-2-3-1, hầu hết các đội bóng đều sử dụng chiến thuật 4-4-2 với các biến thể kim cương, hai tiền vệ lùi, hai tiền vệ cánh dâng cao,... hoặc 4-3-3 với những biến thể tương tự. Tuy nhiên, sau khi 4-2-3-1 được áp dụng rộng rãi, mọi thứ đã hoàn toàn thay đổi.
Một đội bóng chơi 2 tiền đạo cắm sẽ phải có ít nhất là 4 hoặc 5 tiền đạo đẳng cấp để luân phiên trong cả mùa giải, và dù có 4 hay 5 tiền đạo kể trên, nếu gặp phải "bão" chấn thương, các HLV cũng đành phải bó tay chịu chết. Đơn cử như trường hợp của Man Utd năm đó, khi họ có Wayne Rooney, Louis Saha, Ruud Van Nistelrooy, David Bellion, Alan Smith, Ole Gunnar Solskjaer, Diego Forlan, Sylvan Ebanks-Blake và Giuseppe Rossi, tất cả đều là tiền đạo chỉ có thể chơi cắm và có rất ít khả năng đá dạt biên. Hậu quả là hoặc các tiền đạo này chơi không hiệu quả, hoặc thường xuyên bị xoay vòng dẫn đến xuống phong độ. (Rooney chỉ ghi được 11 bàn qua 29 trận, nhưng lại là cầu thủ ghi nhiều bàn nhất đội.)
Tuy nhiên, đối với 4-2-3-1, gánh nặng ghi bàn được chia cho các tiền vệ tấn công hoặc tiền vệ cánh nhiều hơn, đồng thời lại giảm đi một nửa số tiền đạo cắm cần phải có. Đây là một lợi thế, không chỉ về chiến thuật, khi nếu nói không ngoa, một đội bóng chơi 4-2-3-1 có đến 4 tiền đạo: 1 cắm và 3 ảo, đủ để tạo sự bối rối cho bất cứ một hàng thủ nào, mà còn về tài chính, khi ai cũng biết giá của một tiền đạo cắm chất lượng cao ngất ngưởng đến đâu.
Thêm vào đó, ở một sơ đồ 4-4-2 hoặc 4-3-3 cơ bản, bất kỳ một đội bóng nào cũng phải có ít nhất 2 tiền vệ trung tâm toàn diện kiểu Paul Scholes, Xabi Alonso hay Xavi, có nghĩa là họ không chỉ chuyền và sút tốt, mà còn phải có khả năng thu hồi bóng vào loại khá cùng tốc độ và nhãn quan chiến thuật siêu hạng. Trên thế giới hiện nay, mỗi một tiền vệ loại này khi đang ở đỉnh cao sự nghiệp có giá trị không dưới 20 triệu bảng Anh. Trái lại, 4-2-3-1 đi vào chuyên sâu của từng xu hướng hơn. Sự uyển chuyển của đội hình cho phép một HLV có thể lấy ra 3 tiền vệ tấn công đặt ngay phía sau tiền đạo, và đẩy 2 tiền vệ phòng ngự về trước hàng thủ. Đây chính là lý do vì sao Mourinho thường hay nhường khu trung tuyến cho đối phương mặc sức tung hoành và chú trọng chơi bóng dài, phòng ngự phản công với tiết tấu nhanh.
Việc phân chia các tiền vệ theo nhiệm vụ ở 4-2-3-1 cũng giúp họ đỡ phải đau đầu khi chơi chồng chéo nhau như 4-3-3 hoặc rời rạc như 4-4-2. Nếu chơi kiêm nhiệm theo kiểu truyền thống, một tiền vệ có thể bị quá tải khi đối mặt với 4 cầu thủ tấn công của đội hình 4-2-3-1, trong khi hai tiền vệ cánh thì thường xuyên "đói bóng" và bị cô lập nếu không biết di chuyển tốt.
Và rõ ràng, cũng như những chiến lược gia đã sáng tạo ra những triết lý bóng đá huyền thoại khác, như chiến thuật "Tấn Công Tổng Lực" của Hà Lan thời Rinus Michels, phòng ngự chặt chẽ "Catenaccio" của Karl Rappan hay "Tiki taka" của Pep Guardiola dạo gần đây, Mourinho xứng đáng nhận được những lời khen ngợi cho việc tạo ra một trong những sự thay đổi cốt lõi nhất trong chiến thuật bóng đá hiện đại.
