Hồ sơ bóng đá: Ai đánh cắp Joga Bonito?

Mối liên hệ với chính trị

Trước tiên, phải khẳng định rằng bóng đá ở Brazil có mối liên hệ rất chặt chẽ với chính trị. Hồi năm 2010, bộ đôi tiền đạo đã đưa Brazil đến ngai vàng World Cup 1994 là Romario và Bebeto đều trúng cử vào Quốc hội, trong đó Romario (thành viên Đảng Xã hội Brazil) đã giành được tới 150.000 phiếu ủng hộ (mức cao thứ 6 trong số các ứng viên ở bang Rio de Janeiro) còn Bebeto (Đảng Công nhân dân chủ) cũng nhận được 30.000 phiếu bầu. Trước đó, trong giai đoạn 1995-2001 thì huyền thoại bóng đá Pele thậm chí còn trở thành Bộ trưởng Thể thao trong nội các của Tổng thống Fernando Henrique Cardoso. Tuy nhiên chuyện các người hùng sân cỏ chuyển nghề sang làm “ông nghị” thực ra mới chỉ phổ biến trong khoảng vài chục năm trở lại đây, trong khi những tác động của chính trị vào bóng đá đã xuất hiện từ trước đó rất lâu. Trong phần lớn thời gian của thế kỷ 20, chính quyền Brazil đã sử dụng bóng đá như một công cụ để củng cố lòng yêu nước và tranh thủ sự ủng hộ của người dân đối với Chính phủ.

Joga Bonito mà Pele cùng các đồng đội (ảnh) từng trình diễn sẽ không tái hiện nữa?

Nguyên soái Humberto Castelo Branco đã thiết lập thể chế độc tài quân sự ở Brazil từ năm 1964, nhưng phải đến thập niên 1970 thì sự kiểm soát của chính quyền đối với bóng đá xứ sở Samba mới tăng lên một mức độ chưa từng có. Năm 1969, tướng Emilio Garrastazu Medici lên nắm quyền, áp dụng một chính sách độc tài cao độ và tất nhiên là gây ra rất nhiều bất ổn xã hội. Thu nhập thực tế (đã được điều chỉnh theo tỷ lệ lạm phát) của tầng lớp lao động ở Brazil đã giảm tới 50% chỉ sau một năm Medici tại vị, nên ông này phải tìm cách để lấy lòng dân. Không biết có phải được khơi gợi cảm hứng từ nhà độc tài Franco – người từng bảo Real Madrid là đại sứ tốt nhất cho TBN – hay không, nhưng Medici quyết định thực hiện chiến dịch PR thông qua bóng đá.

Bóng đá nào, xã hội ấy

Đầu tiên, Medici cho phép khởi công xây dựng 13 sân vận động mới trên toàn quốc và sau đó bắt đầu dự khán các trận đấu của Flamengo hàng tuần – thậm chí còn can dự cả vào việc bố trí đội hình ra sân. Tiếp theo, Medici đuổi việc HLV Joao Saldanha vì “tội” không vâng lời: khi Medici yêu cầu xếp tiền đạo Dario vào danh sách thi đấu, Saldanha trả lời gọn lỏn: “Tôi không động đến chính phủ của ông ấy, thì ông ấy cũng đừng động vào đội bóng của tôi”. Mario Zagallo – một người dễ sai bảo hơn – được chọn để thế chỗ. Tất nhiên phải thừa nhận là Zagallo có năng lực: dưới tay ông, đội Brazil huyền thoại của Pele, Jairzinho, Rivelino và Tosta đã chơi một trong những thứ bóng đá hấp dẫn mọi thời đại trước khi đăng quang tại World Cup 1970, nhưng chiến thắng đó cũng tạo điều kiện cho chính quyền Brazil tiến hành một trong những chiến dịch PR lớn nhất trong lịch sử thể thao.

Khi ĐTQG trở về Brazil, cả nước được nghỉ lễ một ngày và điểm dừng đầu tiên của các tuyển thủ là Dinh Tổng thống ở Brasilia. Mỗi cầu thủ nhận được một “món quà” tương đương với 18.500 USD cho việc gặp mặt và chụp ảnh với Medici. Chưa hết, chế độ độc tài Medici còn sử dụng luôn bài hát chính thức của Selecao tại World Cup “Tiến lên Brazil” cho chương trình quảng bá hình ảnh. Tóm lại, ủng hộ ĐTQG nghĩa là ủng hộ các chính sách kinh tế của Medici và ngược lại. Tuy nhiên, những ngày tháng của Medici không kéo dài lâu. Tháng 3/1974, tướng Ernesto Geisel trở thành nhà lãnh đạo mới của Brazil và cách thức quản lý ĐTQG của ông này cũng rất khác so với người tiền nhiệm, nhất là sau thất bại của Selecao tại World Cup 1974.

“Quân sự hóa” Selecao

Dù cũng khá yêu thích bóng đá (là fan của Botafogo và Internacional), Geisel lại tìm cách thay đổi cách đá của Selecao để phù hợp với định hướng chính trị. Trước đó, ĐT Brazil luôn cố gắng trình diễn thứ bóng đá đẹp dựa trên nỗ lực cá nhân và tính sáng tạo, tức các phẩm chất đi ngược lại với chính sách toàn trị mà Geisel dự định áp đặt. Geisel quyết định quân sự hóa ĐTQG, với mục tiêu rất rõ ràng: ông ta muốn chứng minh rằng nếu ngay cả một tập thể đậm chất ngẫu hứng như Selecao còn có thể thành công với phương pháp huấn luyện kỷ luật theo kiểu quân đội, thì đương nhiên xã hội Brazil cũng có thể tiến lên dưới nền cai trị độc tài. Joga Bonitokhông được phép tồn tại nữa.

Tuy nhiên những nỗ lực của chính phủ Geisel đã nhanh chóng phản tác dụng. Sau World Cup 1974 đầy thất vọng, đội quân Samba tiếp tục “chỉ” về thứ 3 ở World Cup 1978 và đối với người Brazil thì huy chương đồng cũng là thất bại (nên nhớ, chỉ trong vòng 16 năm trước đó họ đã đoạt được tới 3 chức VĐTG). Dư luận Brazil bắt đầu trở nên chán nản với việc “quân sự hóa” ĐTQG nói riêng cũng như chất lượng sống nói chung, bởi phép màu kinh tế Brazil trong những năm 60 đã biến mất, nhường chỗ cho những đợt siêu lạm phát và gánh nặng nợ nước ngoài khổng lồ. Geisel phải rời ghế để nhường chỗ cho Joao Figueiredo, người đã tái khởi động con đường dân chủ hóa cho Brazil. Cách quản lý kiểu quân sự cũng được dỡ bỏ khỏi Selecao, nhưng di chứng của nó thì vẫn còn rất nặng nề. ĐT Brazil không thể tái hiệnthứ bóng đá bay bổng nhưng cũng rất hiệu quả trong giai đoạn 1958 - 1970 nữa, và phải đến tận năm 1994 thì họ mới giành lại được ngai vàng thế giới. Đáng buồn hơn nữa, đó là một chiến thắng xấu xí nhất theo đúng kiểu Italia. World Cup 2002, Brazil cũng vô địch nhưng khó có thể nói rằng thầy trò Scolari đã thi đấu đẹp mắt. Joga Bonito đã biến mất rồi…