Lịch sử tuyển Bolivia: 'Pháo đài' trên mây thách thức các ông lớn

Đội tuyển bóng đá quốc gia Bolivia, thường được gọi là "La Verde", sở hữu một lịch sử thăng trầm tại khu vực Nam Mỹ. Tuy không có bề dày thành tích đồ sộ như Brazil hay Argentina, nhưng Bolivia nắm giữ một vị thế đặc biệt với danh hiệu vô địch Nam Mỹ năm 1963, thế hệ vàng rực rỡ thập niên 90 và lợi thế sân nhà ở độ cao khắc nghiệt nhất thế giới.

1. Tổng quan

Đội tuyển Bolivia được quản lý bởi Liên đoàn bóng đá Bolivia (FBF). Họ là thành viên của CONMEBOL (Liên đoàn bóng đá Nam Mỹ) và FIFA.

Mặc dù thường được đánh giá là một trong những đội bóng yếu hơn tại khu vực Nam Mỹ trong thế kỷ 21, lịch sử của Bolivia ghi nhận những cột mốc chói lọi, đặc biệt là khả năng tận dụng điều kiện địa lý độc nhất vô nhị để thách thức các "gã khổng lồ".

2. Giai đoạn hình thành và những năm tháng sơ khai

Sự ra đời của FBF và World Cup 1930

Bóng đá du nhập vào Bolivia khoảng cuối thế kỷ 19 thông qua các tuyến đường sắt và công nhân châu Âu. Tuy nhiên, phải đến năm 1925, nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày độc lập của đất nước, Liên đoàn bóng đá Bolivia (FBF) mới chính thức được thành lập.

Một năm sau, năm 1926, FBF gia nhập FIFA và CONMEBOL, đánh dấu sự hiện diện chính thức trên bản đồ bóng đá quốc tế.

Bolivia là một trong 13 quốc gia tham dự kỳ World Cup đầu tiên trong lịch sử vào năm 1930 tại Uruguay. Tại giải đấu này, do chưa có hệ thống vòng loại, Bolivia tham dự với tư cách khách mời. Nằm ở bảng 2 cùng với Nam Tư và Brazil, đội tuyển Bolivia đã không thể tạo nên bất ngờ.

World Cup 1950 và sự cô lập

Sau Thế chiến thứ hai, Bolivia trở lại đấu trường thế giới tại World Cup 1950 ở Brazil. Một lần nữa, họ được tham dự mà không cần đá vòng loại do các đối thủ cùng bảng (như Argentina) rút lui.

Tại giải đấu này, Bolivia nằm cùng bảng với Uruguay (đội sau đó vô địch). Trong trận đấu duy nhất của họ tại giải, Bolivia đã thảm bại 0-8 trước Uruguay.

Trong suốt giai đoạn từ thập niên 1920 đến 1950, bóng đá Bolivia chủ yếu mang tính nghiệp dư và gặp nhiều khó khăn trong việc tổ chức thi đấu cọ xát do vị trí địa lý hiểm trở và thiếu hụt kinh phí.

3. Đỉnh cao lịch sử: Chức vô địch Nam Mỹ 1963

Đây là chương huy hoàng nhất trong lịch sử bóng đá Bolivia, khi họ đăng cai Giải vô địch Nam Mỹ năm 1963.

Lợi thế địa lý và chiến thuật

Giải đấu được tổ chức tại hai thành phố: La Paz (độ cao 3.600m) và Cochabamba (độ cao 2.500m). Dưới sự dẫn dắt của huấn luyện viên người Brazil, Danilo Alvim, Bolivia đã tận dụng tối đa lợi thế không khí loãng khiến các đối thủ nhanh chóng kiệt sức.

Bolivia đã trình diễn một lối chơi tấn công rực lửa và tinh thần chiến đấu kiên cường. Các kết quả đáng nhớ bao gồm: hòa Ecuador 4-4 trong trận mở màn; thắng Colombia 2-1; thắng Peru 3-2; thắng Paraguay 2-0; thắng Argentina 3-2.

Trận đấu quyết định diễn ra vào ngày 31/3/1963 tại Cochabamba trước đối thủ mạnh Brazil. Mặc dù Brazil không mang đến đội hình mạnh nhất, họ vẫn được đánh giá rất cao. Trong một trận cầu kịch tính, Bolivia đã giành chiến thắng nghẹt thở 5-4.

Với thành tích bất bại (5 thắng, 1 hòa), Bolivia chính thức đăng quang ngôi vô địch Nam Mỹ lần đầu tiên và duy nhất trong lịch sử. Cầu thủ Victor Agustin Ugarte, linh hồn của đội bóng, đã trở thành huyền thoại quốc gia sau giải đấu này.

4. Giai đoạn khủng hoảng và xây dựng lại

Sau vinh quang năm 1963, bóng đá Bolivia rơi vào thoái trào kéo dài gần ba thập kỷ. Đầu tiên là ở các vòng loại World Cup.  Bolivia liên tục thất bại trong các chiến dịch vòng loại World Cup 1966, 1970, 1974, 1978, 1982, 1986 và 1990.

Ở sân chơi châu lục Copa America, Bolivia thường xuyên bị loại ngay từ vòng bảng. Tại vòng loại World Cup 1970, Bolivia đã có chiến thắng vang dội 3-1 trước Argentina ở La Paz. Mặc dù không đủ để đi tiếp, trận đấu này đã gieo rắc nỗi sợ hãi về độ cao cho các đội bóng Nam Mỹ.

Sự ra đời của Học viện Tahuichi

Điểm sáng lớn nhất trong giai đoạn đen tối này không nằm ở ĐTQG mà ở cấp độ đào tạo trẻ. Năm 1978, Học viện bóng đá Tahuichi Aguilera được thành lập tại Santa Cruz. Đây được xem là lò đào tạo đã thay đổi vận mệnh bóng đá Bolivia.

Tahuichi chú trọng vào kỹ thuật cá nhân và thể lực, đào tạo ra những cầu thủ xuất sắc nhất lịch sử nước này như Marco Etcheverry, Erwin Sanchez và Jaime Moreno. Đây chính là nền móng cho thế hệ vàng thập niên 90.

5. Thế hệ vàng và Phép màu World Cup 1994

Đầu thập niên 1990, lứa cầu thủ tài năng trưởng thành từ Học viện Tahuichi bắt đầu chín muồi. Liên đoàn bóng đá Bolivia đã bổ nhiệm huấn luyện viên người Tây Ban Nha, Xabier Azkargorta, người được mệnh danh là "El Bigotón" (Gã râu kẽm).

Tại vòng loại khu vực Nam Mỹ, Bolivia nằm ở bảng B cùng Brazil, Uruguay, Ecuador và Venezuela. Ít ai tin Bolivia có thể giành vé. Tuy nhiên, La Verde đã tạo ra một chiến dịch thần thánh.

Sự kiện chấn động thế giới diễn ra vào ngày 25/7/1993 tại sân Hernando Siles. Bolivia tiếp đón Brazil, đội bóng chưa từng thua một trận nào trong lịch sử vòng loại World Cup trước đó.

Marco Etcheverry mở tỷ số vào phút 88, và chỉ một phút sau, Alvaro Pena ấn định chiến thắng 2-0. Đây là thất bại đầu tiên của Brazil sau 40 năm đá vòng loại World Cup. Chiến thắng này đưa tinh thần dân tộc Bolivia lên đỉnh điểm.

Kết thúc vòng loại, Bolivia giành vị trí nhì bảng (sau Brazil) và chính thức giành vé đến Mỹ tham dự World Cup 1994.

Vòng chung kết World Cup 1994 tại Mỹ

Bolivia rơi vào bảng C cùng các đối thủ Đức, Tây Ban Nha và Hàn Quốc. Bolivia vinh dự đá trận khai mạc tại Chicago với tuyển Đức. Họ chơi kiên cường nhưng thua 0-1 bởi bàn thắng của Jurgen Klinsmann. Dấu ấn buồn là chiếc thẻ đỏ của ngôi sao số 1 Marco Etcheverry chỉ vài phút sau khi vào sân thay người vì hành vi đá nguội. Đây là đòn giáng mạnh vào tham vọng của La Verde.

Trong khi đó, Bolivia hòa Hàn Quốc 0-0 và thua Tây Ban Nha 1-3. Kết quả, bị loại từ vòng bảng với 1 điểm. Dù vậy, việc góp mặt tại World Cup 1994 vẫn được coi là thành tựu vĩ đại nhất của bóng đá hiện đại Bolivia.

6. Á quân Copa America 1997 và sự thoái trào

Bolivia một lần nữa đăng cai Copa America vào năm 1997. Với nòng cốt là thế hệ 1994, họ đã tận dụng lợi thế sân nhà để tiến thẳng vào chung kết.

Ở chung kết, Bolivia đối đầu với Brazil của "Người ngoài hành tinh" Ronaldo. Dù Erwin Sanchez gỡ hòa 1-1, nhưng đẳng cấp của Brazil đã lên tiếng với các bàn thắng của Ronaldo và Ze Roberto, khiến Bolivia thua chung cuộc 1-3.

Ngôi Á quân năm 1997 là dấu son cuối cùng của "Thế hệ vàng". Sau giải đấu này, các trụ cột dần giải nghệ hoặc qua thời đỉnh cao, để lại một khoảng trống lớn không thể san lấp.

Khủng hoảng thiên niên kỷ mới

Từ năm 2000 đến nay, Bolivia trở thành đội bóng lót đường tại khu vực Nam Mỹ. Họ thường xuyên xếp cuối hoặc áp chót tại các kỳ vòng loại World Cup (2002, 2006, 2010, 2014, 2018, 2022).

Thành tích sân khách cực tệ: Bolivia giữ kỷ lục chuỗi trận không thắng trên sân khách dài nhất trong lịch sử vòng loại World Cup.

Điểm sáng hiếm hoi trong giai đoạn này là trận vòng loại World Cup 2010. Ngày 1/4/2009, Bolivia dưới sự dẫn dắt của HLV Erwin Sanchez đã vùi dập Argentina của Diego Maradona và Lionel Messi với tỷ số không tưởng 6-1 tại La Paz.

7. Sân vận động Hernando Siles và tranh cãi độ cao

Không thể viết về lịch sử Bolivia mà bỏ qua sân nhà của họ. Sân vận động Hernando Siles nằm tại thủ đô La Paz, ở độ cao 3.637 mét so với mực nước biển.

Tại độ cao này, không khí loãng làm giảm sức cản không khí, khiến bóng đi nhanh và liệng hơn. Quan trọng hơn, lượng oxy thấp khiến các cầu thủ đội khách (vốn quen thi đấu ở đồng bằng) nhanh chóng bị hụt hơi, chóng mặt và kiệt sức (hội chứng say độ cao).

Cuộc chiến pháp lý với FIFA

Năm 2007, FIFA ban hành lệnh cấm tổ chức các trận đấu quốc tế ở độ cao trên 2.500m (sau đó nâng lên 3.000m), đe dọa trực tiếp đến quyền thi đấu của Bolivia tại La Paz.

Tổng thống Bolivia khi đó, ông Evo Morales, cùng với sự ủng hộ của huyền thoại Diego Maradona, đã phát động chiến dịch phản đối lệnh cấm này, cho rằng đây là sự phân biệt đối xử với các quốc gia vùng Andes.

Năm 2008, FIFA đã phải rút lại lệnh cấm sau áp lực từ CONMEBOL và cộng đồng quốc tế. Hernando Siles tiếp tục là "thánh địa" bất khả xâm phạm và là vũ khí lớn nhất của Bolivia.

8. Các biểu tượng và huyền thoại

1. Victor Agustin Ugarte: Người hùng của chức vô địch năm 1963. Sân vận động ở Potosí được đặt theo tên ông.

2. Marco Etcheverry: Biệt danh "El Diablo" (Quỷ dữ). Cầu thủ được xem là vĩ đại nhất lịch sử Bolivia. Với kỹ thuật điêu luyện và mái tóc dài đặc trưng, ông là linh hồn của chiến dịch World Cup 1994.

3. Erwin Sanchez: Biệt danh "Platini". Tiền vệ tài hoa, người ghi bàn duy nhất cho Bolivia tại World Cup (1994) và từng thi đấu thành công tại Bồ Đào Nha (Boavista).

4. Marcelo Martins Moreno: Tiền đạo chủ lực trong kỷ nguyên hiện đại (2007-2023). Anh là người nắm giữ kỷ lục ghi nhiều bàn thắng nhất (31 bàn) và ra sân nhiều nhất cho ĐTQG.

9. Hiện tại và Định hướng tương lai

Trong những năm gần đây, bóng đá Bolivia đang nỗ lực cải tổ để tìm lại ánh hào quang xưa. FBF đang cố gắng đầu tư lại vào hệ thống bóng đá trẻ, học tập mô hình thành công của Ecuador và Venezuela.

Những cái tên như Ramiro Vaca hay Henry Vaca đang được kỳ vọng sẽ mang lại luồng gió mới. Với việc World Cup mở rộng lên 48 đội (Nam Mỹ có 6,5 suất), cơ hội để Bolivia trở lại đấu trường thế giới đang rộng mở hơn bao giờ hết.

Tại vòng loại 2026, họ đã quyết định sử dụng thêm sân vận động tại El Alto (độ cao hơn 4.000m) để gia tăng tối đa lợi thế sân nhà.

Lịch sử đội tuyển Bolivia là câu chuyện về sự kiên cường của một quốc gia nhỏ bé trên bản đồ bóng đá. Từ chức vô địch năm 1963 đến khoảnh khắc Marco Etcheverry tỏa sáng năm 1993, Bolivia đã chứng minh rằng với tinh thần dân tộc và sự tận dụng khôn ngoan các lợi thế tự nhiên, họ có thể đánh bại bất kỳ gã khổng lồ nào.

Dù hiện tại còn nhiều khó khăn, "La Verde" vẫn mãi là một ẩn số thú vị, một thách thức khắc nghiệt mà mọi đội bóng thế giới đều e ngại khi phải hành quân đến "nóc nhà của thế giới".

Nếu độc giả quan tâm lịch sử giải Copa America, có thể tham khảo bài viết Lịch sử Copa America: Giải đấu cấp châu lục đầu tiên và niềm kiêu hãnh của bóng đá Nam Mỹ.