Thử giải mã những khoảnh khắc thiên tài trong bóng đá

Khoảnh khắc Diego Maradona lừa qua thủ môn Peter Shilton trước khi sút tung lưới đội tuyển Anh ở tứ kết World Cup 1986, bàn thắng đẹp nhất trong lịch sử Cúp Thế giới

Ba năm trước, Wayne Rooney ghi một bàn thắng sau đó được bầu là pha lập công đẹp nhất trong lịch sử Premier League: Một cú bắt vô lê quá đầu vào lưới Manchester City sau quả tạt của Nani. Một khoảnh khắc phi thường. Bóng đi ở tầm cao với quỹ đạo hơi sớm so với sự di chuyển của Rooney, nhưng sau khi bị lố đà, anh đã đưa ra một quyết định xử lý thiên tài, và thành công.

"Tích tắc của cầu thủ vĩ đại kéo dài hơn người thường"

Sau đó, trong một bài trả lời phỏng vấn trên Guardian, Rooney tiết lộ những gì đã chạy qua trí óc anh trong tích tắc ánh sáng ấy: “Khi bóng được tạt vào vòng cấm, rất nhiều suy nghĩ xuất hiện trong giây phút, khoảng 5-6 khả năng mà bạn có thể làm với trái bóng. Bạn tự hỏi mình 5-6 câu chỉ trong tích tắc. Có thể là đỡ bóng bằng ngực và sút, có thể là cố gắng đánh đầu ngay. Nếu hậu vệ đối phương theo kèm, bạn rõ ràng nên cố dứt điểm ngay ở chạm đầu tiên. Nếu anh ta đứng xa hơn, bạn có khoảng trống để xử lý. Bạn ra quyết định. Và sau đó, tất nhiên, là hành động”.

Đó có vẻ là một giải thích hợp lý. Trình tự thông thường của hành động là ý thức về hành động ấy trước khi thực hiện nó, và các phương án hành động được cân nhắc dựa trên sự kết hợp của kinh nghiệm (5-6 tình huống mà Rooney đặt ra là kết tinh của những gì anh đã từng trải qua khi ở vào tình thế tương tự) và sự tự đánh giá bản thân (một người bình thường khó có thể chọn một phương án thiên tài, vì không đủ năng lực chuyên môn hoặc tinh thần để thực hiện nó).

Nhưng để hoàn tất từng ấy “thủ tục” cho một hành động tạo ra kết quả phi thường chỉ trong tích tắc có lẽ là điều không tưởng. Nó giống như việc bạn phải chọn ra đúng quả táo ngon nhất trong một rừng táo ở siêu thị, mà một giây rõ ràng là không đủ để lật từng quả lên ngắm nghía, cho dù bạn đã trang bị kiến thức lựa chọn một quả táo ngon đến thế nào và đủ trí nhớ để tạo ra dữ kiện phân biệt chúng, so sánh và xếp loại từng quả một.

Để lý giải cho sự... vô lý ấy, danh thủ Dennis Berkamp từng nói một câu nổi tiếng: “Tích tắc của cầu thủ vĩ đại thường kéo dài hơn so với người bình thường”. Một phát biểu của cựu danh thủ Argentina, Jorge Valdano, đã chứng minh điều ấy. Ông tiết lộ rằng sau khi ghi bàn thắng đẹp nhất trong lịch sử World Cup vào lưới đội tuyển Anh ở tứ kết Mexico 1986, Diego Maradona đã xin lỗi vì không chuyền bóng cho ông khi đối mặt với thủ môn. Vì sao? Ban đầu, Diego, sau khi lừa qua một loạt cầu thủ Anh, đã định căng ngang cho Valdano, nhưng sau đó, Maradona nhớ lại một ký ức tương tự xác lập trước đó 7 năm tại Wembley: Terry Butcher đã kịp can thiệp và cơ hội trôi qua. Nhận ra sai lầm, Diego lập tức thay đổi hành động, và không cần Valdano, ông đã một mình lập nên siêu phẩm ấy.

Tất cả là bản năng

Từ đó, Valdano đúc kết một cách rất tinh tế về bóng đá của thiên tài: Đó là khả năng phân tích và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo với tốc độ và dưới áp lực không thể tưởng tượng. Một quan điểm phá bỏ suy nghĩ thông thường rằng các VĐV vốn chỉ có sức mạnh thể chất. Và đó cũng có thể là một trong những đặc tính hấp dẫn nhất của các hoạt động thể thao: Những màn trình diễn vĩ đại ở lĩnh vực này không tuân theo trình tự thông thường của ý thức, vì đơn giản là thời gian không cho phép một VĐV xử lý một hành động theo trình tự quyết định từ ý thức.

Cái khác biệt của thiên tài bóng đá có lẽ là việc ý tưởng điên rồ và khó tin nhất được họ chọn ra nhanh chóng trong rất nhiều ý tưởng chạy qua trí óc chỉ trong tích tắc, và đủ tài năng để thực hiện thành công ý tưởng ấy trên thực tế. Khả năng chọn lọc ấy, ngoài yếu tố bẩm sinh, thì rèn luyện và kinh nghiệm phong phú cũng có thể tạo ra bản năng. Nhưng điều thú vị là ngay cả thiên tài cũng không thể lặp đi lặp lại theo ý muốn những khoảnh khắc vĩ đại của họ, và bóng đá cũng chỉ tạo ra phép màu trong một tích tắc được chọn lọc kỹ lưỡng nào đó, giữa hàng tỷ tích tắc trôi qua và không bao giờ trở lại của thế giới này. Và vì thế, mỗi khoảnh khắc ấy lại càng quý giá.

Bộ não không đủ tốc độ cho một hoạt động thể thao Chính xác hơn là không đủ tốc độ để tuân theo trình tự thông thường của hành động, là ý thức xuất hiện và làm nền tảng cho hành động. Nhà thần kinh học William Calvin đã thực hiện một thí nghiệm dựa trên hành động ném lao để đo xem quãng thời gian mà ý thức điều chỉnh từ khi cánh tay chuẩn bị rời khỏi cây lao cho đến lúc nó được ném đi một cách chính xác (nếu cánh tay buông lao quá chậm, lao sẽ cắm xuống đất sớm, còn buông quá sớm, nó sẽ bay quá cao mà không đạt được độ xa cần thiết), để thấy rằng quá trình ấy thông thường kéo dài khoảng 11 mili giây, với khoảng cách 4 mét (người trưởng thành nào cũng có thể ném được với độ chính xác tin cậy). Nhưng khi khoảng cách ném được tăng lên gấp đôi (với độ chính xác có thể giảm xuống 8/10), ông Calvin đo được quãng thời gian ấy được rút ngắn xuống chỉ còn 8 lần (khoảng 1,4 mili giây), và khi khoảng cách tăng lên gấp ba, thì thời gian giảm đến 27 lần! Chỉ với một hành động ném lao, tốc độ mà suy nghĩ đòi hỏi đã là rất khó tưởng tượng, tức là một tập hợp của quyết định và động tác trong cú vô lê phi thường của Rooney vào lưới Man City 3 năm trước, với độ phức tạp cao hơn rất nhiều, đòi hỏi tốc độ của ý thức khủng khiếp hơn thế nhiều lần. Một thí nghiệm của Benjamin Libet, nhà tiên phong trong khoa học nghiên cứu về ý thức con người, đã chỉ ra rằng để tuân theo một "lộ trình ý thức" cơ bản, con người mất khá nhiều thời gian so với hoạt động thể thao. Ông cho những người thực nghiệm gắn điện cực cố định vào da đầu, rồi bấm vào một cái nút trong quãng thời gian nhất định. Kết quả? Quãng thời gian trung bình từ lúc họ ý thức muốn bấm nút cho đến khi bấm nút là 200 mili giây, khoảng thời gian lớn hơn chừng 18 lần so với việc ta ném một hòn đá vào một mục tiêu cách xa 4 mét, và... hàng ngàn lần để thực hiện một cú vô lê như Rooney đã làm!