Lịch sử ĐT Ukraine: Biểu tượng kiên cường của Đông Âu

Đội tuyển bóng đá quốc gia Ukraine, hay còn được biết đến với biệt danh "Syno zhovti" (Xanh và Vàng), là đại diện chính thức của bóng đá nam Ukraine trên trường quốc tế. Dưới sự quản lý của Liên đoàn Bóng đá Ukraine (UAF), đội bóng là thành viên chính thức của cả FIFA và UEFA kể từ năm 1992.

Sở hữu một nền tảng cầu thủ kỹ thuật và lối chơi kỷ luật, Ukraine đã từng bước khẳng định vị thế của mình sau khi tách khỏi Liên Xô, trở thành một trong những đội tuyển đáng chú ý tại khu vực Đông Âu.

Giai đoạn trước độc lập (1924–1990)

Lịch sử bóng đá Ukraine có nguồn gốc sâu xa từ thời kỳ còn là Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Ukraine. Từ năm 1924 đến 1935, Ukraine đã thành lập đội tuyển quốc gia riêng, thi đấu song song với đội tuyển của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga. 

Những ghi chép sớm nhất về các trận đấu của Ukraine xuất hiện vào tháng 8 năm 1928, khi họ tham dự giải vô địch giữa các đội tuyển cộng hòa thuộc Liên Xô tại Moscow. Tại giải đấu này, Ukraine đã đánh bại Belarus và Transcaucasus trước khi để thua sát nút 1-0 trước tuyển thành phố Moscow trong trận chung kết.

Năm 1929, Ukraine ghi dấu ấn bằng chiến thắng 4-1 trước Lower Austria trong một trận giao hữu tại Kharkiv. Tuy nhiên, trước năm 1991, các tài năng bóng đá xuất sắc nhất của Ukraine đều thi đấu dưới màu áo của đội tuyển quốc gia Liên Xô, góp phần không nhỏ vào những thành công của bóng đá Xô viết trên trường quốc tế.

Những bước đi đầu tiên sau khi độc lập (1991–1995)

Sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991 mang đến một bước ngoặt lớn. Tuy nhiên, quá trình chuyển giao không hề dễ dàng. Nga được kế thừa vị trí của Liên Xô trong vòng loại World Cup 1994, trong khi Ukraine chưa được FIFA kết nạp chính thức nên không thể tham dự. 

Điểm bất lợi lớn nhất là hệ số UEFA của Liên Xô (được đóng góp một phần không nhỏ bởi các cầu thủ Ukraine) được chuyển giao toàn bộ cho đội tuyển Nga. Điều này, cộng với cuộc khủng hoảng kinh tế, đã dẫn đến một cuộc "chảy máu tài năng" khi nhiều cầu thủ gốc Ukraine xuất sắc của thập niên 90 như Andrei Kanchelskis, Viktor Onopko hay Sergei Yuran quyết định chọn khoác áo tuyển Nga.

Năm 1992, Ukraine chính thức trở thành thành viên của FIFA và UEFA. Viktor Prokopenko được bổ nhiệm làm huấn luyện viên trưởng đầu tiên. Trận đấu quốc tế chính thức đầu tiên của Ukraine độc lập diễn ra vào ngày 29 tháng 4 năm 1992 tại sân vận động Avanhard ở Uzhhorod, kết thúc với thất bại 1-3 trước Hungary. Bàn thắng lịch sử duy nhất của Ukraine được ghi do công của Ivan Hetsko.

Sau sự khởi đầu khó khăn, đội tuyển bắt đầu tham gia các giải đấu chính thức từ vòng loại EURO 1996 dưới thời HLV Oleh Bazylevych, nhưng không vượt qua được vòng loại. Dù vậy, giai đoạn này đánh dấu sự trưởng thành của một thế hệ cầu thủ tài năng mới, tiêu biểu là sự xuất hiện của những ngôi sao như Andriy Shevchenko, Serhiy Rebrov và Oleksandr Shovkovskyi.

Giai đoạn cận kề vinh quang và cột mốc World Cup 2006 (1998–2006)

Từ năm 1998 đến 2004, Ukraine liên tục lỡ hẹn với các giải đấu lớn trong tiếc nuối. Họ lần lượt thất bại ở các loạt trận play-off tranh vé dự World Cup 1998 (thua Croatia), EURO 2000 (thua Slovenia) và World Cup 2002 (thua Đức dưới sự dẫn dắt của huyền thoại Valeriy Lobanovskyi). Lời nguyền play-off trở thành một rào cản tâm lý lớn đối với đội bóng áo xanh vàng.

Bước ngoặt lịch sử đến ở chiến dịch vòng loại World Cup 2006 dưới thời HLV Oleg Blokhin. Ukraine thi đấu bùng nổ và xuất sắc đứng đầu bảng đấu có sự góp mặt của Thổ Nhĩ Kỳ, Đan Mạch và Hy Lạp. Lần đầu tiên trong lịch sử, Ukraine giành vé trực tiếp tham dự vòng chung kết FIFA World Cup.

Tại VCK World Cup 2006 diễn ra ở Đức, dù khởi đầu tệ hại với trận thua 0-4 trước Tây Ban Nha, Ukraine đã vùng lên mạnh mẽ để tiến vào vòng 16 đội. Tại đây, họ tạo nên trận cầu cảm xúc khi vượt qua Thụy Sĩ trên chấm luân lưu nhờ sự xuất sắc của thủ thành Oleksandr Shovkovskyi. Dù phải dừng bước ở tứ kết trước nhà đương kim vô địch Italy (thua 0-3), thành tích lọt vào top 8 đội mạnh nhất thế giới vẫn là chiến tích vĩ đại nhất trong lịch sử bóng đá Ukraine tính đến thời điểm hiện tại. 

Đặc biệt, Ukraine là quốc gia thuộc không gian hậu Xô viết duy nhất (cùng với Nga và Uzbekistan) từng vượt qua vòng loại World Cup.

Chào sân châu Âu và kỷ nguyên Andriy Shevchenko (2012–2021)

Với tư cách là nước đồng chủ nhà cùng Ba Lan, Ukraine tự động giành quyền tham dự VCK EURO 2012. Đây cũng là màn ra mắt của họ tại Giải vô địch châu Âu. Dưới sự dẫn dắt của Oleg Blokhin, đội bóng đã có màn ra quân đầy cảm xúc khi đánh bại Thụy Điển 2-1 tại Kyiv nhờ cú đúp của đội trưởng Andriy Shevchenko. Tuy nhiên, những thất bại sau đó trước Pháp và Anh khiến họ phải dừng bước ở vòng bảng.

Ukraine tiếp tục hành trình dự EURO 2016 tại Pháp. Đội bóng giành vé thông qua loạt trận play-off sau khi đánh bại Slovenia, phá vỡ dớp toàn thua ở 5 lần đá play-off trước đó. Dù vậy, giải đấu trên đất Pháp là một kỷ niệm buồn khi Ukraine thua cả 3 trận vòng bảng mà không ghi được bàn thắng nào.

Sau thất bại này, Andriy Shevchenko chính thức được bổ nhiệm làm huấn luyện viên trưởng. Dưới triều đại của cựu danh thủ này, Ukraine đã lột xác mạnh mẽ. Họ thi đấu ấn tượng tại UEFA Nations League và đặc biệt là vòng loại EURO 2020. Tại VCK EURO 2020 (tổ chức năm 2021 do đại dịch), Ukraine lách qua khe cửa hẹp để vào vòng knock-out. Họ tiếp tục gây chấn động khi đánh bại Thụy Điển 2-1 ở vòng 16 đội trước khi chịu thua đội tuyển Anh ở tứ kết. 

Thành tích lọt vào tứ kết EURO 2020 cũng là thành công vang dội nhất của họ tại đấu trường châu lục.

Thử thách và tinh thần kiên cường (2022–hiện tại)

Từ tháng 2 năm 2022, bóng đá Ukraine đối mặt với thử thách chưa từng có do tác động của cuộc chiến tranh. Đội tuyển quốc gia không thể thi đấu trên sân nhà và phải mượn các sân vận động tại Ba Lan, Cộng hòa Séc, Slovakia, Đức và Tây Ban Nha để làm sân nhà trong các chiến dịch quốc tế.

Dù phải thi đấu trong hoàn cảnh khó khăn, tinh thần của Zbirna vẫn không hề suy giảm. Ở vòng loại World Cup 2022, họ đánh bại Scotland 3-1 ở trận bán kết play-off ngay tại Hampden Park nhưng gục ngã đáng tiếc 0-1 trước xứ Wales ở trận chung kết, qua đó lỡ hẹn với ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh.

Tại chiến dịch vòng loại EURO 2024, Ukraine một lần nữa thể hiện tinh thần kiên cường. Xếp thứ ba ở vòng bảng, họ bước vào loạt trận play-off và xuất sắc lội ngược dòng đánh bại cả Bosnia (2-1) lẫn Iceland (2-1) ở những phút cuối cùng để giành vé đến Đức. 

Tại VCK EURO 2024, dù thi đấu nỗ lực và giành được 4 điểm ở bảng E (bằng điểm với Romania, Bỉ và Slovakia), Ukraine vẫn phải ngậm ngùi bị loại do kém về hiệu số bàn thắng bại. Hiện tại, dưới sự dẫn dắt của HLV Serhiy Rebrov, đội tuyển vẫn đang tiếp tục hành trình khẳng định mình, mang theo niềm tự hào và hy vọng của cả một quốc gia.

Hồ sơ đội tuyển