Juan Mata là một trong những đại diện đẹp đẽ và thuần khiết nhất của trường phái ấy. Nhưng bi kịch của tiền vệ người Tây Ban Nha là anh lại thi đấu trong kỷ nguyên chuyển giao khắc nghiệt, nơi bóng đá hiện đại dần ruồng bỏ sự lãng mạn thuần túy để nhường chỗ cho tốc độ, thể lực và những hệ thống pressing bóp nghẹt không gian.
Nghệ sĩ tại Valencia và bệ phóng tại Ngoại Hạng Anh
Juan Mata sinh ra tại Burgos và bắt đầu con đường bóng đá trẻ ở Real Oviedo trước khi gia nhập lò đào tạo danh tiếng La Fabrica của Real Madrid. Tuy nhiên, mảnh đất thực sự đưa tên tuổi anh bước ra ánh sáng của bóng đá thế giới lại là Valencia. Trong màu áo "Bầy Dơi", Mata cùng với David Silva và David Villa tạo thành bộ ba tấn công vừa uyển chuyển, vừa chết người, làm điên đảo mọi hàng thủ tại La Liga.
Mùa hè năm 2011, Stamford Bridge mở cửa chào đón Mata. Ngay lập tức, tiền vệ mảnh khảnh với đôi mắt trầm tĩnh và nụ cười ấm áp đã chứng minh bóng đá Anh không chỉ dành cho những cầu thủ cơ bắp.
Anh không sở hữu sải chân dài xé gió hay thân hình cuồn cuộn thể lực, nhưng bù lại, Mata có một trí tuệ chơi bóng thượng thừa. Mỗi nhịp chạm bóng của anh đều nhẹ nhàng như một nét vẽ, mỗi đường chuyền đều chứa đựng sự tính toán chuẩn xác đến từng milimet. Anh nhìn thấy những khoảng trống mà người khác không thấy, mở ra những góc chuyền mà đối phương không thể lường trước.
Chỉ trong hai mùa giải đầu tiên tại Chelsea (2011/12 và 2012/13), Juan Mata hai lần liên tiếp được CĐV bình chọn là Cầu thủ xuất sắc nhất mùa giải của CLB (Chelsea Player of the Year). Anh chính là trái tim, là nguồn cảm hứng sáng tạo đưa Chelsea đến chức vô địch Champions League lịch sử năm 2012 tại Munich và cúp vô địch Europa League một năm sau đó. Quả phạt góc chuẩn xác như đặt để Didier Drogba đánh đầu gỡ hòa trong trận chung kết tại Allianz Arena chính là nét vẽ bất tử của Mata trong lịch sử The Blues.
Cú volley ở Anfield và đỉnh cao của sự lịch lãm
Khi chuyển sang khoác áo Manchester United vào tháng 1/2014 với mức giá kỷ lục của CLB thời điểm đó, Juan Mata mang theo trọn vẹn sự thanh lịch của mình đến với Old Trafford. Trong một tập thể MU bắt đầu bước vào giai đoạn khủng hoảng và tái thiết sau khi HLV Sir Alex Ferguson giải nghệ, Mata xuất hiện như một điểm tựa của sự tử tế và bóng đá thuần khiết.
Nếu phải chọn ra một khoảnh khắc cô đọng nhất toàn bộ tài năng và vẻ đẹp trong phong cách chơi bóng của Mata tại nước Anh, đó chắc chắn phải là trận derby nước Anh gặp Liverpool tại Anfield vào tháng 3/2015.
Đó là ngày mà Mata biến thảm cỏ rực lửa và ngột ngạt của Anfield thành sân khấu riêng của mình. Sau khi mở tỷ số ở phút 14 bằng pha dứt điểm hiểm hóc vào góc xa từ đường chuyên tinh tế của Ander Herrera, Mata đã tạo nên một siêu phẩm vĩnh cửu trong hiệp hai. Nhận đường treo bóng ngẫu hứng của Angel Di Maria, Mata tung người thực hiện cú volley kiểu cắt kéo tuyệt đẹp, đưa bóng lượn vào góc thấp khung thành Simon Mignolet.
Bàn thắng ấy không chỉ mang về chiến thắng 2-1 nghẹt thở cho Quỷ đỏ ngay tại sào huyệt của đại kình địch, mà còn là một tác phẩm nghệ thuật đắt giá. Nó hội tụ đủ sự nhạy bén không gian, kỹ thuật cá nhân hoàn hảo và sự tự tin đến kỳ lạ của một nhạc trưởng thượng thừa.
Bão tố Pressing và chuyển biến của triết lý bóng đá
Thế nhưng, số phận sự nghiệp của Juan Mata lại gắn liền với một bước ngoặt lớn của lịch sử bóng đá, sự thay đổi vai trò của vị trí "số 10" tự do.
Khi Jurgen Klopp mang Gegenpressing đến Dortmund rồi Liverpool, và Pep Guardiola nâng tầm khái niệm kiểm soát không gian tại Manchester City, bóng đá đỉnh cao bắt đầu thay đổi diện mạo một cách chóng mặt. Các đội bóng không còn nhiều không gian cho một cầu thủ được phép thong dong chờ bóng để sáng tạo. Mọi vị trí trên sân, bao gồm cả những tiền vệ kiến thiết, đều phải tích hợp vào hệ thống di chuyển không bóng, pressing tầm cao và tranh chấp cường độ lớn.
Khi Jose Mourinho trở lại Chelsea, Mata dần mất vị trí trong đội hình chính khi yêu cầu chiến thuật của HLV người Bồ Đào Nha đề cao khả năng pressing, chuyển đổi trạng thái và sự cân bằng phòng ngự. Mata không hề lười biếng, anh vẫn chạy, vẫn nỗ lực bọc lót, nhưng cơ thể mảnh khảnh cùng nhịp độ thi đấu của anh gặp nhiều thử thách trước những đòi hỏi thể lực ngày càng khắc nghiệt của thứ bóng đá va chạm.
Ở nhiều thời điểm tại Chelsea cũng như Man Utd, Mata phải hoạt động rộng hoặc xuất phát từ hành lang cánh, khiến những phẩm chất sáng tạo ở trung lộ không phải lúc nào cũng được khai thác tối đa. Góc nhìn của nhiều chuyên gia cho rằng, Mata chính là hình ảnh tiêu biểu cho khoảng lặng của những số 10 cổ điển, nơi các tài năng xuất sắc như Mesut Ozil hay James Rodriguez phải chật vật tìm lại chỗ đứng khi vai trò kiến thiết thuần túy buộc phải hòa tan vào các cấu trúc chiến thuật đa năng và phức tạp hơn.
Vẻ đẹp tử tế vượt qua mọi biến chuyển thời đại
Dù vậy, sau hơn một thập kỷ chơi bóng tại Anh, Juan Mata vẫn chia tay giải đấu hàng đầu xứ sương mù với sự tôn trọng tuyệt đối từ tất cả các CĐV, bất kể là đối thủ hay đồng đội.
Người ta yêu mến Mata không chỉ vì đôi chân ma thuật, mà còn vì nhân cách lớn của anh ngoài đường biên. Mata là đồng sáng lập quỹ từ thiện Common Goal vào năm 2017, nơi anh kêu gọi các cầu thủ và HLV cam kết đóng góp 1% thu nhập của mình để hỗ trợ các dự án phát triển xã hội thông qua bóng đá trên toàn thế giới. Anh viết blog cá nhân, đọc sách, yêu nghệ thuật và luôn đối xử với mọi người xung quanh bằng sự khiêm nhường, nhã nhặn kỳ lạ trong một thế giới bóng đá ngày càng bị thương mại hóa nặng nề.
Juan Mata chính thức rời Manchester United vào năm 2022. Anh tiếp tục chuyến hành trình bóng đá đầy trải nghiệm qua Galatasaray, Vissel Kobe, Western Sydney Wanderers và dừng chân tại Melbourne Victory trước khi chính thức khép lại sự nghiệp thi đấu đỉnh cao.
Bóng đá hôm nay có thể nhanh hơn, mạnh mẽ hơn và đòi hỏi tính toàn diện khắt khe hơn. Nhưng mỗi khi nhớ về Juan Mata, các CĐV bóng đá chân chính vẫn sẽ luôn mỉm cười. Họ nhớ về một chàng trai nhỏ con với đôi mắt sáng, người đã chứng minh rằng, ngay cả trong kỷ nguyên bóng đá hiện đại giàu tính va chạm, tư duy chơi bóng tinh tế và sự tử tế vẫn có thể tỏa sáng rực rỡ và chạm đến trái tim của hàng triệu người.
