Lịch sử bóng đá nam Olympic: Từ nghiệp dư đến sân chơi U23

Bóng đá nam đã xuất hiện trong mọi kỳ Thế vận hội Mùa hè, ngoại trừ hai cột mốc: năm 1896 (kỳ Thế vận hội đầu tiên) và năm 1932 (bị loại bỏ để quảng bá cho FIFA World Cup mới thành lập). Để tránh cạnh tranh trực tiếp với World Cup, FIFA và IOC đã giới hạn thành phần tham dự. Hiện nay, các đội tuyển nam bắt buộc phải bao gồm các cầu thủ dưới 23 tuổi (U23), với tối đa 3 ngoại lệ quá tuổi được phép bổ sung.

Giai đoạn sơ khai (Trước năm 1930)

Tại Thế vận hội hiện đại đầu tiên ở Athens năm 1896, bóng đá không nằm trong chương trình thi đấu chính thức. Mặc dù có một số nguồn tin cho rằng một giải đấu không chính thức đã diễn ra giữa các đội Athens và Smyrna (Izmir), nhưng các nghiên cứu sau này (như của Bill Mallon) cho rằng đây là sai sót trong ghi chép lịch sử.

Các giải đấu năm 1900 và 1904 (cũng như Thế vận hội xen kẽ 1906) được tổ chức nhưng mang tính chất trình diễn giữa các câu lạc bộ hoặc các đội hình chắp vá thay vì đội tuyển quốc gia.

Kỷ nguyên nghiệp dư và sự thống trị của Vương quốc Anh (1908–1912)

Tại London 1908, Liên đoàn bóng đá Anh (FA) đã tổ chức giải đấu quốc tế thực sự đầu tiên với 6 đội tham dự. Đến năm 1912 tại Stockholm, con số này tăng lên 11 đội.

Do quy định Olympic chỉ dành cho vận động viên nghiệp dư, các quốc gia không thể cử đội tuyển mạnh nhất. Đội tuyển nghiệp dư Vương quốc Anh, với nòng cốt là các cầu thủ Anh thi đấu cho các CLB như Derby County hay Chelsea (như Vivian Woodward), đã thống trị giai đoạn này bằng hai chức vô địch liên tiếp (1908, 1912), đều đánh bại Đan Mạch trong trận chung kết. Đây là giai đoạn chênh lệch trình độ rất lớn, minh chứng qua việc Sophus Nielsen (1908) và Gottfried Fuchs (1912) từng ghi tới 10 bàn trong một trận đấu.

Sự trỗi dậy của Uruguay và "Giải vô địch thế giới đầu tiên"

Thế vận hội 1920 chứng kiến sự cố hy hữu khi đội tuyển Tiệp Khắc bỏ dở trận chung kết gặp Bỉ để phản đối trọng tài và không khí thù địch trên sân, dẫn đến việc Bỉ được trao huy chương vàng.

Bước ngoặt lịch sử diễn ra vào năm 1924 và 1928, khi bóng đá Olympic mở rộng ra ngoài biên giới châu Âu với sự tham gia của Ai Cập, Hoa Kỳ và đặc biệt là Uruguay.

Năm 1924, Uruguay gây chấn động khi giành huy chương vàng với lối chơi vượt trội, thắng Thụy Sĩ 3-0 ở chung kết. 4 năm sau, trong trận chung kết toàn Nam Mỹ đầu tiên, Uruguay đánh bại Argentina 2-1.

Nhà sử học bóng đá David Goldblatt gọi chiến thắng của Uruguay là "chức vô địch thế giới đầu tiên của bóng đá". Chính sự thành công và sức hút khổng lồ của hai giải đấu này đã thúc đẩy FIFA nhận ra tiềm năng của bóng đá quốc tế, dẫn đến quyết định thành lập World Cup vào năm 1930.

Giai đoạn sau World Cup và Tranh cãi "Nghiệp dư" (1936–1980)

Sau khi Jules Rimet đề xuất World Cup, bóng đá bị loại khỏi Olympic 1932 tại Los Angeles để nhường chỗ cho giải đấu mới của FIFA. Môn thể thao này trở lại vào năm 1936 tại Berlin nhưng chìm trong tranh cãi. Sự cố nổi bật nhất là trận tứ kết giữa Peru và Áo. Peru thắng 4-2 trong hiệp phụ nhưng Áo khiếu nại về việc cổ động viên tràn xuống sân. FIFA yêu cầu đá lại trận đấu trong sân không khán giả, nhưng Peru từ chối và rút lui khỏi giải. Ý sau đó giành huy chương vàng.

Khi bóng đá chuyên nghiệp lan rộng toàn cầu, khoảng cách giữa World Cup (chuyên nghiệp) và Olympic (nghiệp dư) ngày càng lớn. Lỗ hổng trong quy định "nghiệp dư" đã tạo ra lợi thế khổng lồ cho các quốc gia khối xã hội chủ nghĩa Đông Âu.

Tại các quốc gia này, các vận động viên hàng đầu được nhà nước bao cấp (thường danh nghĩa là quân nhân hoặc công chức) nên vẫn giữ tư cách "nghiệp dư" về mặt giấy tờ. Điều này cho phép Liên Xô, Hungary, Nam Tư... cử đội hình mạnh nhất (thực chất là chuyên nghiệp) thi đấu với các đội tuyển sinh viên hoặc nghiệp dư thực thụ của Tây Âu.

Hệ quả là từ năm 1948 đến 1980, các đội bóng Đông Âu đã giành 23 trên tổng số 28 huy chương.

Kỷ nguyên hiện đại và cải cách thể thức (1984–nay)

Nhận thấy sự bất cập, IOC cho phép cầu thủ chuyên nghiệp tham dự Olympic 1984 tại Los Angeles. Tuy nhiên, FIFA không muốn Olympic cạnh tranh với World Cup, nên đã đưa ra thỏa thuận: Các đội thuộc UEFA (Châu Âu) và CONMEBOL (Nam Mỹ) chỉ được dùng những cầu thủ chưa từng thi đấu tại World Cup; Các châu lục khác được phép sử dụng đội hình mạnh nhất. Luật này giúp Pháp giành huy chương vàng năm 1984.

Từ năm 1992 tại Barcelona, quy định chuẩn hóa được áp dụng: Toàn bộ cầu thủ phải dưới 23 tuổi. Tây Ban Nha là đội đầu tiên vô địch dưới thể thức này.

Từ năm 1996, để tăng tính hấp dẫn, mỗi đội được phép bổ sung 3 cầu thủ quá tuổi (trên 23 tuổi).

Vấn đề của đội tuyển Vương quốc Anh (Team GB)

Vương quốc Anh (Great Britain) có lịch sử phức tạp tại bóng đá Olympic. Trong nước Anh không có cơ quan quản lý bóng đá chung mà chia thành 4 liên đoàn riêng biệt (Anh, Scotland, Xứ Wales, Bắc Ireland). Trước năm 1972, đội "Great Britain" do FA (Anh) quản lý thường xuyên tham dự.

Tuy nhiên, sau khi FA xóa bỏ phân biệt nghiệp dư/chuyên nghiệp vào năm 1974, Vương quốc Anh ngừng cử đội tham dự Olympic. Lý do chính là nỗi lo sợ của các Liên đoàn Scotland, Wales và Bắc Ireland: họ sợ rằng việc hợp nhất thành một đội Olympic sẽ tạo tiền lệ khiến FIFA ép buộc họ sáp nhập vĩnh viễn, làm mất tư cách thành viên độc lập tại FIFA và IFAB.

Ngoại lệ duy nhất diễn ra tại London 2012 với tư cách chủ nhà. Một đội tuyển Vương quốc Anh thống nhất (chủ yếu là cầu thủ Anh và xứ Wales) đã được thành lập. Sau giải đấu đó, các liên đoàn lại quyết định không cử đội nam tham dự các kỳ Olympic tiếp theo. Tuy nhiên, đội tuyển nữ Vương quốc Anh vẫn được phép thi đấu (dựa trên thành tích của tuyển nữ Anh tại World Cup) do bóng đá nữ được xem trọng tại Olympic hơn.

Thể thức thi đấu và sân bãi

Từ năm 1992, bóng đá Olympic thường bắt đầu 2 ngày trước lễ khai mạc do lịch thi đấu dày đặc.

Tại vòng bảng, 16 đội chia làm 4 bảng, thi đấu vòng tròn một lượt. Hai đội đứng đầu mỗi bảng vào tứ kết. Vòng loại trực tiếp gồm tứ kết, bán kết, tranh huy chương đồng và chung kết. Nếu hòa sau 90 phút ở vòng knock-out, sẽ đá hiệp phụ và luân lưu (trừ trận tranh HCĐ nếu đá cùng ngày/sân với CK có thể đá luân lưu ngay).

Do yêu cầu về số lượng sân lớn, môn bóng đá thường được tổ chức ở nhiều thành phố khác nhau, đôi khi cách xa thành phố chủ nhà hàng trăm km. Ví dụ, Olympic 1984 (Mỹ) có trận đấu diễn ra ở Bờ Đông cách Los Angeles hơn 3.000km. Tính đến năm 2024, đã có 127 sân vận động từng tổ chức bóng đá Olympic, nhiều hơn bất kỳ môn thể thao nào khác.

Thống kê thành tích các quốc gia

Dưới đây là bảng tổng sắp huy chương của các quốc gia giàu thành tích nhất trong lịch sử bóng đá nam Olympic (tính đến sau Paris 2024):

Bảng thông tin: Bóng đá nam tại Olympic