Lịch sử AFC Champions League: Bức tranh thăng trầm của bóng đá châu Á

AFC Champions League là giải đấu danh giá nhất cấp câu lạc bộ thuộc Liên đoàn bóng đá châu Á (AFC), nơi quy tụ những đội bóng xuất sắc nhất lục địa. Trải qua hơn nửa thế kỷ với nhiều lần đổi tên và tái cấu trúc, giải đấu là bức tranh phản chiếu sự phát triển thăng trầm của nền bóng đá châu Á.

1. Tổng quan về giải đấu

AFC Champions League, thường được gọi là Cúp C1 châu Á, là giải đấu bóng đá thường niên do Liên đoàn bóng đá châu Á (AFC) tổ chức. Giải đấu dành cho các nhà vô địch giải quốc nội và các đội đoạt cúp quốc gia của những nền bóng đá hàng đầu khu vực.

Tương tự như UEFA Champions League tại châu Âu hay Copa Libertadores tại Nam Mỹ, nhà vô địch của AFC Champions League sẽ giành quyền tham dự FIFA Club World Cup, đại diện cho châu Á tranh tài với các nhà vô địch của các châu lục khác.

Lịch sử của giải đấu có thể chia thành ba giai đoạn chính: giai đoạn sơ khai (Asian Champion Club Tournament), giai đoạn phát triển (Asian Club Championship) và kỷ nguyên hiện đại (AFC Champions League và AFC Champions League Elite).

2. Giai đoạn sơ khai: Asian Champion Club Tournament (1967–1972)

2.1. Những nhà vô địch đầu tiên

Ý tưởng về một giải đấu quy tụ các nhà vô địch quốc gia châu Á được nhen nhóm vào giữa thập niên 60. Năm 1967, giải đấu đầu tiên được tổ chức với tên gọi Asian Champion Club Tournament.

Trong những năm đầu tiên, quy mô giải đấu còn khá hạn chế. Thể thức thi đấu chủ yếu là loại trực tiếp, và các đội tham dự thường đến từ những quốc gia có nền bóng đá phát triển sớm thời bấy giờ.

Đội bóng đầu tiên khắc tên mình vào lịch sử là Hapoel Tel Aviv của Israel, sau khi đánh bại Selangor (Malaysia) trong trận chung kết năm 1967 tại Bangkok. Giai đoạn này chứng kiến sự thống trị tuyệt đối của các câu lạc bộ đến từ Israel và Iran.

2.2. Khủng hoảng và sự gián đoạn

Đến đầu những năm 1970, giải đấu đối mặt với những thách thức to lớn liên quan đến chính trị và sự thiếu quan tâm từ các liên đoàn thành viên. Vấn đề lớn nhất nằm ở việc nhiều quốc gia Ả Rập từ chối thi đấu với các đại diện của Israel.

Năm 1971, trận chung kết giữa Maccabi Tel Aviv và Al-Shorta (Iraq) đã không thể diễn ra do Al-Shorta từ chối thi đấu vì lý do chính trị. Maccabi Tel Aviv được trao cúp vô địch mà không cần đá trận chung kết. Sự kiện này, cùng với sự thiếu hụt tài chính và công tác tổ chức lỏng lẻo, đã khiến giải đấu bị hủy bỏ sau năm 1972. Bóng đá cấp câu lạc bộ châu Á rơi vào giai đoạn "ngủ đông" kéo dài suốt 14 năm.

3. Sự trở lại (1985–2002)

3.1. Tái khởi động và sự trỗi dậy của Đông Á

Năm 1985, AFC quyết định khôi phục giải đấu danh giá nhất châu lục dưới tên gọi mới Asian Club Championship. Đây là nỗ lực nhằm chuyên nghiệp hóa bóng đá châu Á và tạo sân chơi cọ xát cho các câu lạc bộ.

Mùa giải 1985–86 đánh dấu sự trở lại bằng chức vô địch của Daewoo Royals (Hàn Quốc). Đây là phát súng hiệu báo hiệu sự thống trị của các câu lạc bộ Đông Á, đặc biệt là Hàn Quốc và Nhật Bản trong thập kỷ tới.

Trong giai đoạn cuối thập niên 80 và đầu 90, các đại diện Nhật Bản như Furukawa Electric (vô địch 1986) và Yomiuri FC (vô địch 1987) đã khẳng định sức mạnh. Tuy nhiên, các câu lạc bộ Hàn Quốc mới là thế lực thực sự với Pohang Steelers và Ilhwa Chunma liên tục đăng quang.

3.2. Sự cạnh tranh Đông - Tây

Giữa sự thống trị của các cường quốc bóng đá, Thai Farmers Bank của Thái Lan đã tạo nên một cột mốc lịch sử đáng nhớ. Đội bóng này đã vô địch hai năm liên tiếp (1994, 1995), trở thành câu lạc bộ Đông Nam Á thành công nhất lịch sử giải đấu tính đến thời điểm đó.

Giai đoạn 1990–2002 cũng chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của bóng đá Tây Á, với lá cờ đầu là Ả Rập Xê Út và Iran. Al-Hilal (Ả Rập Xê Út) bắt đầu hành trình trở thành "ông vua châu Á" với các chức vô địch năm 1991 và 2000. Esteghlal và PAS Tehran của Iran cũng để lại dấu ấn đậm nét.

Cuối giai đoạn này, Suwon Samsung Bluewings (Hàn Quốc) đã khẳng định vị thế bằng hai chức vô địch liên tiếp vào năm 2001 và 2002, khép lại kỷ nguyên Asian Club Championship.

4. Kỷ nguyên AFC Champions League (2002–2024)

4.1. Hợp nhất và đổi mới (2002–2008)

Mùa giải 2002–03 đánh dấu bước ngoặt lịch sử khi AFC tiến hành sáp nhập Asian Club Championship và Asian Cup Winners' Cup (Cúp C2 châu Á) cùng Asian Super Cup để tạo thành một giải đấu thống nhất với tên gọi AFC Champions League.

Mục tiêu của AFC là xây dựng một thương hiệu giải đấu đẳng cấp, chuyên nghiệp theo mô hình UEFA Champions League.

Mùa giải đầu tiên (2002–03): Al-Ain (UAE) dưới sự dẫn dắt của cố huấn luyện viên Bruno Metsu đã trở thành nhà vô địch đầu tiên của kỷ nguyên mới sau khi đánh bại BEC Tero Sasana (Thái Lan).

Sự thống trị của Al-Ittihad: Câu lạc bộ Ả Rập Xê Út Al-Ittihad đã tạo nên tiếng vang lớn khi vô địch hai năm liên tiếp (2004, 2005). Đặc biệt, trận chung kết lượt về năm 2004 là một trong những màn lội ngược dòng vĩ đại nhất lịch sử: thua Seongnam 1-3 trên sân nhà nhưng thắng 5-0 trên sân khách tại Hàn Quốc.

Sau năm 2005, cán cân quyền lực bắt đầu nghiêng về phía Đông Á. Jeonbuk Hyundai Motors (2006), Urawa Red Diamonds (2007) và Gamba Osaka (2008) lần lượt đem cúp về cho Hàn Quốc và Nhật Bản.

4.2. Sự thống trị của K-League (2009–2012)

Năm 2009, AFC Champions League mở rộng quy mô lên 32 đội. Các tiêu chuẩn cấp phép chuyên nghiệp (AFC Club Licensing) được áp dụng nghiêm ngặt, buộc các câu lạc bộ phải đáp ứng yêu cầu về tài chính, cơ sở vật chất và đào tạo trẻ.

Giai đoạn này chứng kiến sự áp đảo của các câu lạc bộ Hàn Quốc (K-League). Pohang Steelers (2009), Seongnam Ilhwa Chunma (2010) và Ulsan Hyundai (2012) đều đăng quang thuyết phục. Xen giữa đó là chức vô địch của Al-Sadd (Qatar) năm 2011 sau loạt sút luân lưu đầy kịch tính trước Jeonbuk ngay tại Hàn Quốc.

4.3. Sự trỗi dậy của Trung Quốc (2013–2018)

Thập niên 2010 chứng kiến sự đầu tư ồ ạt của các câu lạc bộ Trung Quốc (Chinese Super League). Với nguồn tài chính khổng lồ, họ chiêu mộ những ngôi sao hàng đầu thế giới và các huấn luyện viên danh tiếng.

Guangzhou Evergrande (Quảng Châu Hằng Đại) trở thành biểu tượng của giai đoạn này. Dưới sự dẫn dắt của HLV Marcello Lippi (2013) và Luiz Felipe Scolari (2015), cùng các ngôi sao như Dario Conca, Muriqui, Elkeson, Paulinho, họ đã hai lần lên ngôi vô địch châu Á.

Tuy nhiên, đây cũng là giai đoạn chứng kiến những câu chuyện cổ tích. Năm 2014, Western Sydney Wanderers (Úc) đã gây chấn động khi vô địch ngay trong lần đầu tiên tham dự giải đấu, đánh bại chính "gã khổng lồ" Al-Hilal trong trận chung kết.

Từ năm 2016 đến 2018, cán cân tiếp tục nghiêng về Đông Á với các chức vô địch của Jeonbuk Hyundai Motors, Urawa Red Diamonds và Kashima Antlers.

4.4. Sự trỗi dậy của Tây Á (2019–2023)

Những năm gần đây, khu vực Tây Á, đặc biệt là Ả Rập Xê Út, đã lấy lại vị thế vốn có. Al-Hilal vươn lên trở thành câu lạc bộ thành công nhất lịch sử giải đấu.

Đáng chú ý nhất là mối duyên nợ giữa Al-Hilal (Ả Rập Xê Út) và Urawa Red Diamonds (Nhật Bản). Hai đội bóng này đã gặp nhau tới 3 lần trong các trận chung kết (2017, 2019, 2022).

Năm 2019: Al-Hilal đánh bại Urawa Reds để chấm dứt cơn khát danh hiệu kéo dài gần 2 thập kỷ.

Năm 2021: Al-Hilal tiếp tục vô địch sau khi thắng Pohang Steelers, khẳng định vị thế số 1 châu lục.

Năm 2022 (kết thúc năm 2023): Urawa Red Diamonds phục thù thành công Al-Hilal để giành danh hiệu thứ 3 trong lịch sử.

5. Cải tổ toàn diện

Nhằm nâng cao chất lượng chuyên môn và giá trị thương mại, AFC đã công bố một cuộc cải tổ triệt để bắt đầu từ mùa giải 2024–25. Hệ thống giải đấu cấp câu lạc bộ châu Á được chia thành 3 hạng:

AFC Champions League Elite (ACLE): Giải đấu hạng nhất, quy tụ 24 đội bóng mạnh nhất châu lục.

AFC Champions League Two (ACL Two): Giải đấu hạng hai (trước đây là AFC Cup).

AFC Challenge League (ACGL): Giải đấu hạng ba.

Sự thay đổi này đi kèm với việc xóa bỏ giới hạn cầu thủ ngoại (tùy thuộc quy định nội bộ từng giải VĐQG nhưng mở rộng hơn khi đăng ký thi đấu), tăng tiền thưởng kỷ lục và thay đổi lịch thi đấu để đồng bộ với lịch thi đấu quốc tế.

6. Thể thức thi đấu và Quy định

6.1. Sự phân chia Đông - Tây

Một đặc điểm độc đáo của AFC Champions League là sự phân chia địa lý rõ rệt. Do diện tích châu Á quá rộng lớn và chênh lệch múi giờ, để giảm thiểu việc di chuyển, các đội bóng được chia thành hai khu vực: Tây Á và Đông Á.

Trong phần lớn lịch sử giải đấu (đặc biệt từ 2013), các đội thuộc hai khu vực này sẽ thi đấu riêng biệt từ vòng bảng cho đến tận trận Bán kết. Chỉ đến trận Chung kết, đại diện xuất sắc nhất của Tây Á mới chạm trán đại diện xuất sắc nhất của Đông Á. Điều này tạo nên những cuộc đối đầu kinh điển giữa hai nền bóng đá lớn nhất châu lục.

6.2. Quy định về cầu thủ ngoại

Quy định về cầu thủ nước ngoài luôn là chủ đề nóng. Trong nhiều năm, AFC áp dụng quy tắc "3+1" (3 cầu thủ ngoại bất kỳ + 1 cầu thủ thuộc liên đoàn thành viên AFC).

Từ mùa giải 2024–25, AFC đã nới lỏng quy định này một cách triệt để, cho phép các câu lạc bộ đăng ký không giới hạn cầu thủ ngoại, nhằm tăng tính hấp dẫn và cạnh tranh với các giải đấu châu Âu.

7. Chiếc cúp và Tiền thưởng

7.1. Chiếc cúp bạc danh giá

Chiếc cúp hiện tại của AFC Champions League được giới thiệu vào năm 2003. Cúp cao 70cm, được chế tác từ bạc nguyên chất bởi những nghệ nhân kim hoàn hàng đầu. Thiết kế của cúp mang dáng dấp hiện đại nhưng vẫn giữ những nét truyền thống, tượng trưng cho sự vươn lên mạnh mẽ của bóng đá châu Á.

7.2. Tiền thưởng

Giá trị giải thưởng của ACL liên tục tăng qua các năm. Trước năm 2009, tiền thưởng khá khiêm tốn.

• Giai đoạn 2016–2020: Đội vô địch nhận khoảng 3-4 triệu USD.

• Kỷ nguyên Elite (2024–25): Đội vô địch AFC Champions League Elite sẽ nhận được số tiền thưởng lên tới 12 triệu USD (chưa kể các khoản thưởng từng trận). Đây là bước nhảy vọt khổng lồ, biến ACL trở thành một trong những giải đấu có tiền thưởng hấp dẫn nhất thế giới bên ngoài châu Âu.

8. Những kỷ lục và Thống kê đáng nhớ

Tính đến hết mùa giải 2023–24, Al-Hilal (Ả Rập Xê Út) với 4 lần vô địch (1991, 2000, 2019, 2021) và 5 lần Á quân. Đây là đội bóng vĩ đại nhất lịch sử giải đấu.

Pohang Steelers (Hàn Quốc): 3 lần vô địch (1997, 1998, 2009).

Urawa Red Diamonds (Nhật Bản): 3 lần vô địch (2007, 2017, 2022).

Seongnam FC (Hàn Quốc): 2 lần vô địch.

Guangzhou Evergrande (Trung Quốc): 2 lần vô địch.

Al-Ittihad (Ả Rập Xê Út): 2 lần vô địch.

Jeonbuk Hyundai Motors (Hàn Quốc): 2 lần vô địch..

Cầu thủ huyền thoại

• Dejan Damjanovic (Montenegro): Chân sút vĩ đại nhất lịch sử AFC Champions League với 42 bàn thắng. Anh đã khoác áo các CLB như FC Seoul, Beijing Guoan, Suwon Samsung Bluewings và Kitchee.

• Lee Dong-gook (Hàn Quốc): Huyền thoại của Jeonbuk Hyundai Motors, người giữ kỷ lục ghi bàn hàng đầu trong nhiều năm trước khi bị Damjanovic vượt qua (37 bàn).

• Kwoun Sun-tae (Hàn Quốc): Thủ môn duy nhất 3 lần vô địch AFC Champions League (2 lần với Jeonbuk, 1 lần với Kashima Antlers).

9. Tầm ảnh hưởng và Định hướng tương lai

AFC Champions League không chỉ là sân chơi thể thao mà còn là động lực phát triển kinh tế và ngoại giao bóng đá. Thành công của các CLB tại giải đấu này thúc đẩy sự đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đào tạo trẻ và nâng cao chất lượng giải vô địch quốc gia.

Với sự ra đời của AFC Champions League Elite, giải đấu đang hướng tới việc thu hẹp khoảng cách trình độ với bóng đá châu Âu. Việc các CLB Ả Rập Xê Út chiêu mộ những siêu sao như Cristiano Ronaldo, Neymar, Karim Benzema (và tham dự ACL) đã mang lại sức hút truyền thông chưa từng có cho giải đấu.

Trong tương lai, AFC Champions League hứa hẹn sẽ không chỉ là cuộc đấu nội bộ châu Á mà còn là bệ phóng để các đại diện lục địa vàng cạnh tranh sòng phẳng tại FIFA Club World Cup phiên bản mở rộng.

Nếu độc giả quan tâm lịch sử Champions League, có thể tham khảo bài viết Lịch sử UEFA Champions League: Hào quang bất tận của bóng đá châu Âu.