Lịch sử Copa America: Giải đấu cấp châu lục đầu tiên và niềm kiêu hãnh của bóng đá Nam Mỹ

CONMEBOL Copa America, thường được gọi tắt là Copa America, là giải vô địch bóng đá nam chính thức của khu vực Nam Mỹ, do Liên đoàn bóng đá Nam Mỹ (CONMEBOL) tổ chức. Giải đấu là sự kiện định kỳ (thường là 4 năm một lần) để xác định nhà vô địch châu lục trong số các quốc gia thành viên, bao gồm Argentina, Bolivia, Brazil, Chile, Colombia, Ecuador, Paraguay, Peru, Uruguay và Venezuela.

Kể từ thập niên 1990, để đảm bảo số lượng đội thi đấu và tăng tính cạnh tranh, các đội tuyển từ Bắc Mỹ (CONCACAF) và Châu Á (AFC) cũng thường xuyên được mời tham dự.

Tính đến năm 2024, Argentina đang là đương kim vô địch và cũng là đội giàu thành tích nhất lịch sử với 16 lần đăng quang. Uruguay xếp ngay sau với 15 danh hiệu, và Brazil đứng thứ ba với 9 lần vô địch.

Giai đoạn hình thành (1916–1929)

Lịch sử bóng đá Nam Mỹ bắt đầu từ thế kỷ 19 với sự ra đời của các câu lạc bộ tại Peru (1859) và Argentina (1893). Năm 1910, Argentina tổ chức một giải đấu quốc tế không chính thức để kỷ niệm 100 năm Cách mạng Tháng Năm, với sự tham gia của Chile và Uruguay. Dù không được CONMEBOL công nhận là kỳ Copa America đầu tiên, sự kiện này đã đặt nền móng cho bóng đá châu lục.

Giải đấu chính thức đầu tiên, mang tên Campeonato Sudamericano de Football (Giải vô địch bóng đá Nam Mỹ), được tổ chức tại Argentina từ ngày 2 đến ngày 17 tháng 7 năm 1916 để kỷ niệm 100 năm độc lập của nước này. Bốn quốc gia tham dự gồm Argentina, Chile, Uruguay và Brazil.

Trong trận quyết định tại sân vận động Racing Club, Uruguay đã cầm hòa chủ nhà Argentina 0–0, qua đó trở thành nhà vô địch đầu tiên trong lịch sử. Thành công của giải đấu đã thúc đẩy Hector Rivadavia (Thành viên Liên đoàn bóng đá Uruguay) đề xuất thành lập một liên đoàn chung. Kết quả là vào ngày 9/7/1916, CONMEBOL chính thức ra đời.

Uruguay tiếp tục khẳng định vị thế khi đăng cai và bảo vệ thành công chức vô địch vào năm 1917. Tuy nhiên, năm 1919 đánh dấu bước ngoặt khi Brazil đăng cai giải đấu sau khi bị hoãn một năm vì dịch cúm. Trong trận play-off quyết định, Brazil đã đánh bại Uruguay 1–0 để lần đầu tiên lên ngôi vương.

Thập niên 1920 chứng kiến sự thống trị của Uruguay (vô địch 1920, 1923, 1924, 1926) và sự trỗi dậy mạnh mẽ của Argentina. Năm 1921, Argentina giành chức vô địch đầu tiên nhờ các bàn thắng của Julio Libonatti. Năm 1929, sau khi thất bại trước Uruguay tại Olympic 1928, Argentina đã phục thù thành công bằng chức vô địch Nam Mỹ ngay trên sân nhà.

Thời kỳ gián đoạn và bất ổn (1930–1967)

Sau kỳ World Cup đầu tiên năm 1930 tại Uruguay, mối quan hệ căng thẳng giữa liên đoàn bóng đá Uruguay và Argentina đã khiến giải đấu bị gián đoạn nhiều năm. Phải đến năm 1935, một phiên bản đặc biệt mới được tổ chức, và đến năm 1939 giải đấu mới chính thức được khôi phục định kỳ.

Năm 1939, Peru đăng cai và giành chức vô địch lần đầu tiên. Đây cũng là giải đấu ra mắt của Ecuador. Năm 1941, Chile mở rộng sân Estadio Nacional lên 70.000 chỗ ngồi để đăng cai nhân kỷ niệm 400 năm thành lập Santiago, nhưng rốt cuộc Argentina mới là đội nâng cúp.

Giai đoạn thập niên 1940 chứng kiến sự thống trị tuyệt đối của Argentina. Họ lập kỷ lục vô tiền khoáng hậu khi vô địch 3 lần liên tiếp vào các năm 1945, 1946 và 1947. Thế hệ cầu thủ Argentina vô địch năm 1957 tại Peru được mệnh danh là Carasucias ("Những gương mặt bẩn") đã đi vào huyền thoại.

Đây là giai đoạn giải đấu gặp nhiều xáo trộn:

• Lịch thi đấu không cố định: Có khi tổ chức hàng năm, có khi 2, 3 hoặc 4 năm một lần.

• Năm 1959, có tới hai giải đấu được tổ chức trong cùng một năm (tại Argentina và Ecuador).

• Nhiều đội tuyển tỏ ra thờ ơ, gửi đội hình dự bị tham dự (ví dụ: Brazil gửi đội tuyển bang Pernambuco dự giải năm 1959 tại Ecuador).

• Bolivia tận dụng lợi thế độ cao để lần đầu vô địch năm 1963.

Kỷ nguyên Copa America (1975–nay)

Sau 8 năm gián đoạn, giải đấu trở lại vào năm 1975 và chính thức đổi tên thành Copa America. Từ 1975 đến 1983, không có nước chủ nhà cố định. Các trận đấu diễn ra theo thể thức sân nhà - sân khách suốt cả năm. Thể thức thi đấu vòng tròn tính điểm bị loại bỏ, thay thế bằng chia bảng và đấu loại trực tiếp (bán kết, chung kết).

Năm 1986, CONMEBOL quyết định quay lại việc chọn một quốc gia đăng cai và tổ chức giải 2 năm một lần. Từ năm 1993, giải đấu cố định 12 đội (10 đội Nam Mỹ + 2 khách mời, thường là Mexico và Mỹ). Một bất ngờ lớn xảy ra năm 2001 khi Colombia (chủ nhà) vô địch lần đầu tiên, trong giải đấu mà Honduras (khách mời) đã loại Brazil ở tứ kết.

Năm 2011, Uruguay vô địch ngay tại Argentina, trở thành đội giàu thành tích nhất lúc bấy giờ. Đến năm 2015, Chile với thế hệ vàng đã đăng cai và giành chức vô địch đầu tiên trong lịch sử sau khi đánh bại Argentina trên chấm luân lưu.

Kỷ niệm 100 năm giải đấu, Copa America lần đầu tiên được tổ chức bên ngoài Nam Mỹ – tại Hoa Kỳ – với quy mô mở rộng lên 16 đội. Chile bảo vệ thành công ngôi vương, một lần nữa đánh bại Argentina bằng luân lưu. Giải đấu lập kỷ lục về khán giả với trung bình 46.000 người/trận.

Năm 2021, giải đấu bị ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch COVID-19. Argentina và Colombia bị tước quyền đăng cai, giải chuyển sang Brazil vào phút chót. Tại đây, Argentina dưới sự dẫn dắt của Lionel Messi đã đánh bại Brazil 1–0 tại chung kết, chấm dứt cơn khát danh hiệu kéo dài 28 năm.

3 năm sau, giải đấu quay lại Hoa Kỳ với sự hợp tác giữa CONMEBOL và CONCACAF. Argentina bảo vệ thành công ngôi vô địch, nâng tổng số danh hiệu lên con số 16 - kỷ lục của giải đấu.

 Thể thức và Quy tắc thi đấu

Cấu trúc giải đấu

Hiện tại, giải đấu thường có 12 hoặc 16 đội, chia thành các bảng.

• Vòng bảng: Thi đấu vòng tròn một lượt tính điểm.

• Vòng Knock-out: Tứ kết, Bán kết, Tranh hạng ba và Chung kết.

Cách tính điểm và xếp hạng

Từ năm 1995, mỗi trận thắng được tính 3 điểm (trước đó là 2 điểm). Nếu các đội bằng điểm ở vòng bảng, thứ hạng được xác định theo:

1. Điểm số.

2. Hiệu số bàn thắng bại.

3. Số bàn thắng ghi được.

4. Thành tích đối đầu (nếu các chỉ số trên vẫn bằng nhau).

5. Bốc thăm.

Trong các vòng loại trực tiếp, nếu hòa sau 90 phút, hai đội thường sẽ thi đấu luân lưu ngay (trừ trận chung kết có thể có hiệp phụ tùy theo quy định từng năm).

Box thông tin: Thống kê & Kỷ lục