Lịch sử AFA Liga Profesional de Futbol Argentina: Toàn cảnh 135 năm thăng trầm

1. Tổng quan và cơ cấu tổ chức

Liga Profesional de Fútbol (LPF) là giải đấu chuyên nghiệp chịu sự quản lý của Hiệp hội Bóng đá Argentina (AFA). Tính đến mùa giải 2026, giải đấu bao gồm 30 câu lạc bộ tranh tài, hoạt động dựa trên hệ thống thăng hạng và xuống hạng với Primera Nacional (Hạng Nhì).

Thể thức thi đấu

Mùa giải hiện tại áp dụng thể thức chia thành hai giải đấu riêng biệt trong năm: Torneo Apertura (Mở màn) và Torneo Clausura (Khép lại).

• Vòng bảng: 30 đội bóng được chia làm hai bảng, mỗi bảng 15 đội. Các đội thi đấu vòng tròn một lượt.

• Vòng liên bảng (Inter-zone): Mỗi đội sẽ đá thêm 2 trận với các đối thủ ở bảng khác (thường là trận derby với kình địch truyền thống).

• Vòng Play-off: 8 đội đứng đầu mỗi bảng sẽ tiến vào vòng 16 đội. Từ vòng này cho đến chung kết, các trận đấu diễn ra theo thể thức loại trực tiếp một lượt trận.

Quy định xuống hạng (Hệ thống Promedio)

Argentina nổi tiếng với hệ thống xuống hạng dựa trên bảng điểm trung bình (Promedio). Vào cuối mùa giải, hai đội có điểm số trung bình thấp nhất trong 3 mùa giải gần nhất sẽ phải xuống chơi tại Primera Nacional. Ngược lại, đội Vô địch và Á quân của hạng Nhì sẽ giành quyền thăng hạng.

Suất tham dự Cúp châu lục

• Copa Libertadores: Argentina có 6 suất. Hai suất dành cho nhà vô địch Apertura và Clausura. Bốn suất còn lại dành cho các đội có thành tích tốt nhất trên bảng xếp hạng tổng (aggregate table) từ hạng 2 đến hạng 5. Đội vô địch Copa Argentina nhận suất thứ 6.

• Copa Sudamericana: Các đội xếp từ hạng 6 đến hạng 11 trên bảng tổng sắp sẽ giành quyền tham dự.

2. Lịch sử hình thành và phát triển

2.1. Giai đoạn sơ khai và Kỷ nguyên Nghiệp dư (1891–1931)

Argentina là quốc gia tiên phong trong việc tổ chức bóng đá bên ngoài quần đảo Anh. Năm 1891, Association Argentine Football League được thành lập. Ngày 12/4/1891 đánh dấu trận đấu chính thức đầu tiên giữa Buenos Aires FC và St. Andrew's.

Trong những năm đầu, giải đấu chỉ giới hạn ở các đội bóng thuộc Buenos Aires, La Plata và Rosario. Các đội bóng này phần lớn được thành lập bởi cộng đồng người Anh di cư và các trường học, phản ánh qua những cái tên như Lomas Athletic, Alumni hay Belgrano Athletic.

2.2. Kỷ nguyên Chuyên nghiệp và sự thống trị của "Big Five" (1931–1966)

Năm 1931, bóng đá Argentina chuyển sang cơ chế chuyên nghiệp khi 18 câu lạc bộ tách khỏi liên đoàn nghiệp dư để thành lập giải đấu riêng. Đây là thời kỳ hình thành khái niệm "Big Five" (Năm Ông Lớn), bao gồm: River Plate, Boca Juniors, Independiente, Racing Club và San Lorenzo.

Trong suốt 36 năm (từ 1931 đến 1966), không một đội bóng nào ngoài 5 cái tên kể trên giành được chức vô địch quốc gia. Sự thống trị này gần như tuyệt đối, chỉ có Banfield suýt phá vỡ thế độc tôn vào năm 1951 nhưng thất bại trước Racing trong trận play-off.

Cũng trong giai đoạn này, hệ thống tính điểm trung bình (averaging system) để xét xuống hạng lần đầu được áp dụng vào năm 1957, với nạn nhân đầu tiên là Ferro Carril Oeste.

2.3. Thể thức Metropolitano và Nacional (1967–1985)

Năm 1967, cấu trúc giải đấu thay đổi triệt để với việc chia thành hai giải trong năm:

• Metropolitano: Dành cho các đội bóng truyền thống (liên kết cũ).

• Nacional: Mở rộng cho các đội bóng từ các giải đấu khu vực (Regional tournaments).

Sự thay đổi này đã phá vỡ thế độc tôn của "Big Five". Các đội bóng nhỏ hơn như Estudiantes de La Plata, Vélez Sarsfield và Chacarita Juniors bắt đầu giành được những danh hiệu đầu tiên. Đây được coi là giai đoạn dân chủ hóa bóng đá Argentina, đưa môn thể thao này lan tỏa ra khắp cả nước thay vì chỉ tập trung ở thủ đô.

2.4. Kỷ nguyên phong cách Châu Âu (1985–1991)

Theo lời khuyên của huấn luyện viên huyền thoại Carlos Bilardo, từ năm 1985, AFA chuyển sang tổ chức một mùa giải duy nhất kéo dài từ giữa năm này sang giữa năm sau (giống các giải VĐQG châu Âu).

Mùa giải 1988–89 từng áp dụng thử nghiệm luật đá luân lưu nếu trận đấu kết thúc với tỷ số hòa (đội thắng luân lưu được thưởng thêm điểm), nhưng quy định này nhanh chóng bị bãi bỏ.

2.5. Thời kỳ Apertura và Clausura (1991–2012)

Năm 1991, giải đấu quay lại chia làm hai phần nhưng với tư cách là hai giải vô địch độc lập: Apertura (Lượt đi - nửa cuối năm dương lịch) và Clausura (Lượt về - nửa đầu năm sau). Mỗi giai đoạn sẽ có một nhà vô địch riêng biệt.

Đây là giai đoạn cực thịnh của Boca Juniors dưới thời Carlos Bianchi và River Plate với hàng loạt ngôi sao tấn công. Luật tính 3 điểm cho một trận thắng được áp dụng từ mùa giải 1995–96.

2.6. Biến động, Superliga và Liga Profesional (2012–nay)

Từ năm 2012, bóng đá Argentina trải qua nhiều lần thay đổi tên gọi và thể thức (Torneo Inicial/Final, Superfinal). Đáng chú ý nhất là việc mở rộng quy mô giải đấu lên 30 đội vào năm 2015 – một con số khổng lồ so với tiêu chuẩn thế giới.

• Superliga Argentina (2017–2020): Một nỗ lực tách giải VĐQG ra hoạt động độc lập như Premier League của Anh. Tuy nhiên, mô hình này không đạt hiệu quả như mong đợi.

• Thành lập Liga Profesional (2020): Chủ tịch AFA Claudio Tapia tuyên bố giải thể Superliga, đưa giải đấu trở lại dưới sự quản lý trực tiếp của AFA thông qua cơ quan mới là Liga Profesional de Fútbol.

Vào năm 2025, giải đấu quay trở lại với tên gọi truyền thống Apertura và Clausura, nhưng giữ nguyên số lượng đội lớn (30 đội) và thể thức chia bảng đá play-off.

3. Các nhà vô địch và Thống kê kỷ lục

Tính đến năm 2026, River Plate là câu lạc bộ giàu thành tích nhất lịch sử với 38 lần vô địch, theo sau là Boca Juniors với 35 danh hiệu.

Bảng xếp hạng danh hiệu (Top 5)

1. River Plate: 38 danh hiệu (Gần nhất: 2023)

2. Boca Juniors: 35 danh hiệu (Gần nhất: 2022)

3. Racing Club: 18 danh hiệu

4. Independiente: 16 danh hiệu

5. San Lorenzo: 15 danh hiệu

Các nhà vô địch gần nhất (theo dữ liệu 2025-2026):

• Platense (Vô địch Apertura 2025) – Danh hiệu đầu tiên lịch sử.

• Estudiantes LP (Vô địch Clausura 2025) – Danh hiệu thứ 7.

• Rosario Central (Vô địch Campeón de Liga 2025).

Kỷ lục cá nhân

• Vua phá lưới mọi thời đại: Arsenio Erico (295 bàn thắng).

• Cầu thủ ra sân nhiều nhất: Hugo Gatti (765 trận).

4. Tầm ảnh hưởng và Truyền thông

Giải VĐQG Argentina không chỉ là sân chơi nội địa mà còn là "công xưởng" xuất khẩu cầu thủ hàng đầu thế giới. Các trận đấu, đặc biệt là Superclásico (Boca Juniors vs River Plate), thu hút hàng trăm triệu lượt xem toàn cầu.

Hiện tại, bản quyền truyền hình thuộc về các tập đoàn lớn như ESPN Premium và TNT Sports. Tại Hoa Kỳ và quốc tế, giải đấu được phát sóng qua các nền tảng như Paramount+ và Fanatiz, phủ sóng tới hơn 80 quốc gia.

HỒ SƠ GIẢI ĐẤU: ARGENTINE PRIMERA DIVISIÓN