Lịch sử Vòng loại World Cup khu vực Châu Âu (UEFA): Đấu trường tàn khốc nhất

Đây là hành trình kéo dài gần một thế kỷ, phản ánh sự phát triển của bóng đá lục địa già và cũng là bức tranh sống động về những biến động địa chính trị của châu Âu qua các thời kỳ.

Bối cảnh ra đời và những năm tháng sơ khai (1930 – 1950)

1930: Sự khởi đầu không cần vòng loại

Tại kỳ World Cup đầu tiên được tổ chức năm 1930 ở Uruguay, khái niệm "vòng loại" chưa tồn tại. FIFA đã gửi thư mời đến các liên đoàn thành viên. Tuy nhiên, do cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu và hành trình di chuyển bằng tàu biển qua Đại Tây Dương quá dài và tốn kém, hầu hết các đội bóng châu Âu đã từ chối.

Chỉ có 4 đại diện châu Âu chấp nhận lời mời nhờ sự vận động hành lang của Chủ tịch FIFA Jules Rimet, bao gồm: Pháp, Bỉ, Romania và Nam Tư. Đây là lần duy nhất trong lịch sử, các đội tuyển châu Âu tham dự Vòng chung kết World Cup mà không cần thi đấu bất kỳ trận nào để giành vé.

1934: Vòng loại đầu tiên và nghịch lý nước chủ nhà

World Cup 1934 tại Ý đánh dấu lần đầu tiên vòng loại được tổ chức do số lượng đội đăng ký vượt quá số suất tham dự (16 suất). Một sự kiện hy hữu đã xảy ra: Nước chủ nhà Ý cũng phải đá vòng loại. Đây là lần duy nhất trong lịch sử World Cup, đội chủ nhà không được đặc cách vào thẳng VCK.

Trận đấu vòng loại World Cup đầu tiên trong lịch sử diễn ra vào ngày 11/6/1933 tại Stockholm, khi Thụy Điển đánh bại Estonia với tỷ số 6-2.

1938 – 1950: Bóng ma chiến tranh và sự chia cắt

Giai đoạn này, vòng loại chịu ảnh hưởng nặng nề bởi chính trị và Thế chiến II.

1938: Áo đã vượt qua vòng loại nhưng sau đó phải rút lui do sự kiện sáp nhập vào Đức Quốc xã (Anschluss). Thụy Điển, đối thủ của Áo ở vòng 16 đội, được vào thẳng tứ kết mà không cần thi đấu.

1950: Đây là kỳ World Cup đầu tiên sau Thế chiến II. Vòng loại khu vực châu Âu chứng kiến sự trở lại của các đội bóng thuộc Vương quốc Anh (Anh, Scotland, Wales, Bắc Ireland) sau khi họ tái gia nhập FIFA năm 1946. Tuy nhiên, Scotland và Thổ Nhĩ Kỳ dù giành vé nhưng sau đó đã rút lui vì lý do tài chính và nguyên tắc chọn đội, khiến VCK năm đó bị thiếu hụt số lượng đội.

Kỷ nguyên UEFA và sự ổn định thể thức (1954 – 1990)

Sau khi Liên đoàn bóng đá châu Âu (UEFA) được thành lập vào năm 1954, công tác tổ chức vòng loại trở nên bài bản hơn. Các đội bóng được chia thành các bảng đấu, thi đấu sân nhà – sân khách để chọn ra những đại diện ưu tú nhất.

Trong giai đoạn này, Tây Đức (sau này là Đức) nổi lên như một thế lực không thể ngăn cản tại các kỳ vòng loại. Kể từ năm 1954, Đức chưa bao giờ thất bại trong việc giành vé tham dự VCK World Cup qua đường vòng loại (ngoại trừ những năm họ là chủ nhà hoặc đương kim vô địch được đặc cách).

Liên Xô và Nam Tư cũng là những thế lực đáng gờm ở giai đoạn này. Với thể thức thi đấu vòng tròn tính điểm, các bảng đấu khu vực châu Âu thường được coi là "tử thần" khi chỉ có đội đầu bảng mới chắc suất đi tiếp, trong khi đội nhì bảng thường phải đá play-off hoặc bị loại.

Giai đoạn Chiến tranh Lạnh đã tạo ra những cặp đấu căng thẳng tại vòng loại châu Âu. Đông Đức và Tây Đức từng ở chung bảng tại VCK 1974, nhưng quá trình vòng loại của các đội bóng thuộc khối Đông Âu luôn tiềm ẩn nhiều biến số.

Israel, do các vấn đề chính trị tại khu vực Trung Đông và châu Á, đã bắt đầu tham gia thi đấu tại vòng loại khu vực châu Âu (hoặc châu Đại Dương) trong một số kỳ trước khi chính thức trở thành thành viên UEFA vào đầu những năm 1990.

Sự bùng nổ số lượng thành viên (1994 – 2010)

Đầu thập niên 90 chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ nhất trong lịch sử địa chính trị châu Âu, dẫn đến sự gia tăng đột biến số lượng đội tham dự vòng loại UEFA.

Sự sụp đổ của Liên Xô tạo ra hàng loạt đội tuyển mới: Nga (kế thừa vị trí của Liên Xô), Ukraine, Belarus, Armenia, Azerbaijan, Georgia, Moldova và các nước vùng Baltic (Estonia, Latvia, Lithuania).

Sự tan rã của Nam Tư dẫn đến sự xuất hiện của Croatia, Slovenia, Bosnia & Herzegovina, Macedonia (nay là Bắc Macedonia) và sau này là Serbia, Montenegro.

Tiệp Khắc tách thành Cộng hòa Séc và Slovakia.

Số lượng thành viên UEFA tăng từ khoảng 33 đội lên hơn 50 đội chỉ trong vòng một thập kỷ. Điều này buộc UEFA phải mở rộng quy mô các bảng đấu, từ 4-5 đội/bảng lên 6 đội/bảng.

Giai đoạn này cũng ghi nhận sự tham gia của các quốc gia nhỏ như San Marino, quần đảo Faroe, và Andorra. Dù thường xuyên là những đội "lót đường" và nhận nhiều bàn thua, sự hiện diện của họ khẳng định tính toàn diện và phổ quát của bóng đá lục địa già. San Marino giữ kỷ lục buồn về số trận thua và số bàn thua tại các kỳ vòng loại, mỗi bàn thắng họ ghi được đều đi vào lịch sử quốc gia.

Thể thức hiện đại

Thể thức vòng loại World Cup của UEFA đã đi vào ổn định với quy trình:

Vòng bảng: 55 đội tuyển được chia thành 12 bảng (4 hoặc 5 đội). Các đội thi đấu vòng tròn 2 lượt.

Suất trực tiếp: 12 đội đứng đầu mỗi bảng giành vé trực tiếp đến World Cup.

Vòng Play-off: Dành cho 12 đội nhì bảng cùng 4 đội có thành tích tốt nhất từ UEFA Nations League (nhưng chưa qua vòng loại).

Thống kê và kỷ lục đáng nhớ

Tính đến hết chiến dịch vòng loại World Cup 2026, dưới đây là những con số đáng chú ý nhất.

Đội bóng thành công nhất: Đội tuyển Đức (bao gồm cả Tây Đức) giữ kỷ lục về số lần vượt qua vòng loại và số điểm trung bình cao nhất. Họ hiếm khi để thua tại các trận đấu vòng loại.

Vua phá lưới vòng loại: Cristiano Ronaldo (Bồ Đào Nha) là chân sút vĩ đại nhất lịch sử vòng loại World Cup khu vực châu Âu với 41 bàn sau 52 trận.

Trận thắng đậm nhất: Chiến thắng 12-0 của Tây Đức trước Síp (năm 1969).

Bảng phân bổ suất tham dự của Châu Âu qua các thời kỳ

Hồ sơ giải đấu:

• Đơn vị tổ chức: Liên đoàn bóng đá châu Âu (UEFA)

• Năm bắt đầu: 1933 (cho World Cup 1934)

• Số lượng thành viên hiện tại: 55 liên đoàn

• Số suất tham dự World Cup 2026: 16 suất

• Đương kim giữ kỷ lục ghi bàn: Cristiano Ronaldo (Bồ Đào Nha)

• Thể thức hiện tại: Vòng bảng + Play-off (kết hợp Nations League)